| Wprowadzenie do Bibliografii |
Wprowadzenie do Bibliografii
1.Historia Bibliografii
Habent sua fata libelli. To łacińskie przysłowie ma swoje odniesienie do prezentowanego dzieła. Bibliografia historii województwa lubelskiego Andrzeja Wojtkowskiego do druku była gotowa w 1968 r. i miała ukazać się w ramach akcji wydawniczej lubelskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego. Zwłoka w publikacji, nie bez udziału czynników politycznych i ideologicznych, spowodowała, że dzieło zostało wycofane przez Autora i trafiło do przysłowiowej szuflady. Musiało upłynąć aż 30 lat nim doczekało się pełnej realizacji. Z tym większą satysfakcją oddajemy Bibliografię do rąk regionalistów, historyków i wszystkich tych, którzy interesują się przeszłością regionu lubelskiego, mając nadzieję, że wypełni ona dotkliwą lukę w rejestracji dorobku historiografii lubelskiej i stanie się podstawowym dziełem przy wszystkich pracach nawiązujących do historii Lubelskiego.
Dzieje tego przedsięwzięcia od zainicjowania do przygotowania w formie maszynopisu zostały już wyczerpująco omówione.42 Toteż tutaj tylko pokrótce przypomnimy genezę powstania Bibliografii, a następnie prace przygotowawcze, w wyniku których mogła się ukazać drukiem.
Z Lubelskiem i Lublinem Andrzej Wojtkowski związał się po drugiej wojnie światowej i pozostał tu do końca swojego życia,43. Kiedy w końcu 1944 r. podejmował pracę w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, był już znanym i cenionym badaczem historii Ziem Zachodnich, a przede wszystkim powszechnie uznawanym autorytetem w dziedzinie bibliografii historycznej, szczególnie regionalnej. To uznanie zdobył dzięki znakomicie opracowanej Bibliografii historii Wielkopolski publikowanej w okresie międzywojennym.44 Wiedza i doświadczenie bibliograficzne Wojtkowskiego zostały wówczas wysoko ocenione przez polskie środowisko historyczne, a jego dzieło stawiano za wzór innym bibliografiom historycznym regionalnym. Bibliografia historii Wielkopolski do dziś jest nieocenionym źródłem informacji o historiografii regionu do roku 1938. Jej wielka przydatność i użyteczność w podejmowaniu badań naukowych, skłoniła historyków wielkopolskich do podjęcia prac nad dokończeniem dzieła, a trudny dostęp do wydania reprintu dwóch pierwszych tomów.45
Pomysł opracowania retrospektywnej Bibliografii historii województwa lubelskiego powstał, jak można przypuszczać, z chwilą przybycia Wojtkowskiego do Lublina. Najprawdopodobniej lubelskie środowisko historyczne, podsunęło Wojtkowskiemu myśl przygotowania analogicznego dzieła, jakim obdarzył Wielkopolskę. Dodatkowym argumentem uzasadniającym potrzebę opracowania bibliografii była - jak się wydaje - decyzja lubelskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego o podjęciu prac nad monografią historyczną Ziemi Lubelskiej. Bibliografia miała stanowić fundament przyszłej monografii i pokierować we właściwy sposób badaniami, które na wielu odcinkach były bardzo zaniedbane i nie pozwalały na pełne oraz całościowe potraktowanie dziejów regionu lubelskiego. W tym kontekście staje się zrozumiałe i jasne dlaczego właśnie Bibliografia stała się centralnym punktem zainteresowania lubelskiego środowiska historycznego.
Historia powstania Bibliografii nierozerwalnie wiąże się z powstaniem kółka historycznego studentów KUL, którego opiekunem był Andrzej Wojtkowski. Z inicjatywy Wojtkowskiego studenci podjęli trud ułożenia historiografii lubelskiej, która miała służyć badaniom regionalnym. Projekt Bibliografii, który dojrzał w 1947 r., jasno precyzował zakres rzeczowy (pojęcie historii), chronologię przedmiotową, metodę opisu, zakres terytorialny oraz zasięgi (terytorialny, językowy, formalno-wydawniczy). Pragnąc zjednać współdziałanie szeregu miejscowych pracowników bibliotecznych, Wojtkowski przedstawił plan i metodę bibliografii lubelskiej na zebraniu Związku Bibliotekarzy Lubelskich, które odbyło się 27 listopada 1947 r. W głównych założeniach metodyczno-metodologicznych projekt świadomie nawiązywał do metody Bibliografii historii Wielkopolski, metody, która doskonale sprawdziła się w praktyce i dawała pełną gwarancję na otrzymanie dzieła o dużych walorach naukowych.
Do pracy nad bibliografią lubelską przystąpiono niezwłocznie. Wyszukiwaniem materiału bibliograficznego zajmowali się studenci KUL, głównie członkowie kółka historycznego, z czasem do tej pracy wciągnął Wojtkowski także swoich seminarzystów. Jest wielce prawdopodobne, że swój udział w poszukiwaniu materiału bibliograficznego, analogicznie jak w pracach nad bibliografią Wielkopolski, mieli także bibliotekarze Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, której w latach 1944-1949, Wojtkowski był dyrektorem.
Pierwszy etap pracy nad Bibliografią zakładał przeglądanie i rozpisywanie ogólnych oraz specjalnych wydawnictw informacyjnych (encyklopedie, słowniki) oraz wydawnictw źródłowych. W dalszej kolejności sięgnięto do źródeł bibliograficznych między innymi Bibliografii polskiej Estreicherów, Bibliografii historii polskiej Ludwika Finkla, bieżącej bibliografii historycznej oraz ważniejszych bibliografii dziedzinowych, regionalnych i osobowych. O wiele trudniejszą rzeczą było zebranie artykułów, rozpraw, polemik, recenzji. Wymagało to niesłychanie żmudnej pracy heurystycznej, przeglądania kolejnych ciągów polskich i obcych czasopism oraz prasy codziennej (ogólnopolskiej i regionalnej), doskonałej orientacji w przedmiocie i zasobach czasopism. Dodatkowego wkładu pracy i czasu wymagało wynotowywanie fragmentów bibliograficznych, ponieważ należało przebadać także prace o charakterze bardziej ogólnym. W wyniku tak szeroko zakrojonych poszukiwań zdołano dotrzeć do wielu cennych i mało znanych publikacji, a nawet zupełnie nieznanych.
Terenem poszukiwań stały się także biblioteki lubelskie. Szczególnie wielkie usługi oddał bogaty księgozbiór Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego, jako biblioteki regionalnej, gromadzącej możliwie wszystkie publikacje związane z regionem lubelskim. Ponadto wykorzystano przebogate zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej KUL. Nie ograniczono się do materiałów drukowanych. Przeprowadzono również szczegółową kwerendę w archiwum KUL.
Prace nad Bibliografią prowadzone były w okresie nie sprzyjającym dla tego typu przedsięwzięć. Jest to okres zasadniczych przemian metodologicznych i organizacyjnych w nauce polskiej, kiedy to tolerowanie regionalistyki, a z czasem jej ograniczanie i likwidacja, przeplatały się z okresami względnej prosperity, stanowiąc widome odbicie meandrów polityki: albo zaostrzonego jej kursu, bądź też okresowych ,,odwilży". Nie miało to jednak większego wpływu na realizację zamierzenia. Wojtkowski nie tylko nie zawiesił prac nad Bibliografią, co więcej zignorował nowe wytyczne metodologiczne obowiązujące w polskiej nauce historycznej, w tym również w bibliografii, konsekwetnie realizując przyjętą wcześniej metodę opracowania. Fakt ten, jak można przypuszczać, zaważył na dalszych losach przedsięwzięcia.
W 1960 r. etap gromadzenia materiałów zakończono. Ich ostateczną redakcją zajął się osobiście Wojtkowski. W 1968 r. dzieło było gotowe do druku. Liczyło 915 stron maszynopisu i planowano wydać go w dwóch tomach w ramach akcji wydawniczej oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa Historycznego. Do druku Bibliografiijednak nie doszło. Powodem była - według relacji - wewnętrzna recenzja pióra jednego z lubelskich historyków, która zawierała szereg uwag krytycznych pod adresem Bibliografii. Wojtkowski poczuł się bardzo dotknięty i urażony, tym bardziej że miał przeświadczenie o dobrze wykonanej pracy. To zadecydowało, że ostatecznie wstrzymał zabiegi o publikację dzieła. Nie zarzucił jednak całkowicie myśli o publikacji i dlatego do końca życia (1975 r.) powracał do Bibliografii, wprowadzając liczne uzupełnienia i poprawki. Po śmierci Wojtkowskiego, Bibliografia poszła w zapomnienie. Przez szereg lat nie podjęto żadnych działań zmierzających do ogłoszenia jej drukiem, mimo że lubelskie środowisko historyczne dotkliwie odczuwało jej brak.
Myśl wydania drukiem Bibliografii historii województwa lubelskiego zrodziła się w pod koniec roku 1997 w Zakładzie Nauk Pomocniczych Historii i Bibliotekoznawstwa UMCS. Inicjatorem prac był prof. dr hab. Józef Szymański, który pozyskał od Wdowy po Andrzeju Wojtkowskim, prof. dr hab. Marii Jasińskiej-Wojtkowskiej, maszynopis dzieła. W tym miejscu wydawcy pragną serdecznie podziękować Pani Profesor za życzliwe ustosunkowanie się do prac nad wydaniem Bibliografii. Dzięki uprzejmości dr. Mariana Butkiewicza, wicedyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, możliwe stało się skorzystanie z drugiego egzemplarza, który znajduje się w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL. Maszynopis ten z nieznanych powodów jest zdekompletowany (brakuje kilkudziesięciu stron).
Prace przygotowawcze polegały na porównaniu obu egzemplarzy i ich skolacjonowaniu. Porównanie dowiodło, że nie ma pierwszego egzemplarza maszynopisu, natomiast zachowały się jego fragmenty, które sam Autor uzupełniał kopiami. W ten sposób powstały dwa egzemplarze, na których Wojtkowski pracował niezależnie. Jeśli chodzi o ich kolejność chronologiczną, to przeprowadzona analiza dowiodła, że czystopisem był egzemplarz, który trafił do Biblioteki KUL. Wskazywała na to, między innymi, dokładna korekta, zastosowanie numeracji ciągłej pozycji w obrębie wszystkich trzech części Bibliografii oraz odręcznie dopisane odsyłacze numerowe. Czystopis, pod względem merytorycznym, okazał się jednak redakcją wcześniejszą, niż egzemplarz ,,domowy" Wojtkowskiego, szczególnie w odniesieniu do części biograficznej. W egzemplarzu tym znalazło się, dopisanych odręcznie, kilkanaście haseł osobowych (na literę H i I), pochodzących z Polskiego Słownika Biograficznego oraz szereg nowych danych biograficznych, głównie dat biograficznych, których aktualność dowodzi, że Wojtkowski do końca swojego życia pracował nad Bibliografią. Stało się jasne, że czystopis nie może stać się podstawą ustalania tekstu Bibliografii, i że należy uzupełnić go o hasła i informacje bibliograficzne występujące w egzemplarzu ,,domowym" Wojtkowskiego. Zdecydowano się również na uwzględnienie kilku haseł osobowych (w części biograficznej), które zostały wykreślone z egzemplarza Wojtkowskiego, a znajdują się w czystopisie.
Pomimo przeprowadzonej przez Wojtkowskiego korekty czystopisu, do tekstu wkradło się wiele wątpliwości i niejasności, będących konsekwencją pracy zespołowej oraz pomyłek popełnionych podczas przepisywania na maszynie. Ich zweryfikowanie wymagało przeprowadzenia żmudnych kwerend bibliograficznych oraz sięgania do licznych źródeł bibliograficznych i częstszej autopsji niż można się było tego spodziewać. W sumie sprawdzono około 40% zapisów bibliograficznych. Zweryfikowano nie tylko poprawność pisowni imion, nazwisk i nazw geograficznych, ale również zapisy bibliograficzne (tytuł publikacji, rok wydania, numer tomu, strony itp.), budzące pewne wątpliwości pod względem formalnym i merytorycznym.
Dalsze prace polegały na ujednoliceniu opisu bibliograficznego, bowiem w tym zakresie materiał wykazywał spore rozbieżności i niejednakową poprawność metodyczną. I tak np. dostrzeżono niejednolitość elementów opisu (opisy pełne, często z adnotacją, obok opisów skróconych trudnych do zidentyfikowania), stosowanie różnych form zapisu bibliograficznego dla tej samej publikacji, brak jednolitości i konsekwencji w skracaniu tytułów czasopism i wydawnictw wielokrotnie cytowanych, nieścisłości w numeracji tomów (roczników) itp. Wszelkie niedoskonałości i braki wyeliminowano, a dostrzeżone pomyłki i błędy usunięto. Formę zapisu bibliograficznego starano się dostosować do metody przyjętej przez Wojtkowskiego pod względem doboru elementów i ich kolejności.
Wydawcy postanowili także ujednolicić formę graficzną zapisu adnotacji tzn. dodatkowych informacji o dokumencie, albowiem w Bibliografii występowały pewne niekonsekwencje i rozbieżności w tym zakresie. Adnotacje były raz zamieszczane, w nawiasach okrągłych, bezpośrednio po opisie bibliograficznym, innym zaś razem pod opisem. Zdecydowano się na przyjęcie drugiego rozwiązania, które powinno korzystnie wpłynąć na przejrzystość i czytelność zapisu bibliograficznego, a ponadto pozostaje ono w zgodzie z wymogami metodyki bibliograficznej.
Budowa dzieła i metoda porządkowania materiału bibliograficznego (układ zrębu głównego, szeregowanie wewnętrzne) zostały zachowane w stopniu maksymalnym, a więc w postaci nadanej przez Wojtkowskiego. Zaopatrzono natomiast Bibliografię w wykaz wydawnictw wielokrotnie cytowanych wraz z ich skrótami, bez którego identyfikacja zapisu bibliograficznego byłaby bardzo uciążliwa, niekiedy wręcz niemożliwa. Zdecydowano się także na zamieszczenie pełnego wykazu wykorzystanych czasopism i kalendarzy, celem poinformowania użytkownika o bogactwie i różnorodności uwzględnionych źródeł czasopiśmienniczych.
Bibliografia historii województwa lubelskiego, podobnie jak jej pierwowzór - Bibliografia historii Wielkopolski, nie posiada indeksu. Wiadomo jednak, że Wojtkowski planował dołączyć do Bibliografii historii Wielkopolski ,,dokładne indeksy autorów, osób i miejscowości wymienionych poza działami alfabetycznymi" oraz alfabetyczny indeks rzeczowy (przedmiotowy) do obu tomów.46 Czy w analogiczne skorowidze miała być zaopatrzona również bibliografia lubelska - trudno dziś powiedzieć. Z całą pewnością podniosłyby one wartość użytkową i sprawność informacyjną dzieła, uwalniając odbiorcę w wielu przypadkach od żmudnych i czasochłonnych poszukiwań. Wydawcy mają pełną tego świadomość, jednak nie zdecydowali się na uzupełnienie w tej mierze Bibliografii, aby nie naruszyć jej podstawowego zrębu wypracowanego przez Autora. Nie sądzą jednak, by to miało obniżyć wartość Bibliografii historii województwa lubelskiego, na którą lubelskie środowisko historyczne, regionaliści oraz wszelkie osoby interesujące się przeszłością regionu lubelskiego czekali ponad 30 lat.
______________
42 A. Matczuk: Nie opublikowana ,,Bibliografia historii województwa lubelskiego" Andrzeja Wojtkowskiego. ,,Folia Bibliologica" R. 38/39: 1990/1991 s. 97-108. Taż: Rozwój metodyczny polskich bibliografii historycznych regionalnych. Lublin 1994 s. 89-93.
43 E. Ziółek: Wojtkowski Andrzej. [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina. T. 2. Pod red. T. Radzika, A. Witusika i J. Ziółka. Lublin 1996 s. 303-305.
44A. Wojtkowski: Bibliografia historii Wielkopolski. T. 1-2 Poznań 1934-1938. Zob. A. Matczuk: Rozwój metodyczny... s. 63-89.
45 A. Wojtkowski: Bibliografia historii Wielkopolski. T. 1, T. 2 z. 1-3 Poznań 1995. Przedr. fotooffs.; Toż. T. 2 z. 4-5, 6-8. pod red. R. Marciniaka. Poznań 1994.
46 A. Matczuk: Rozwój metodyczny... s. 86. |
|
1
