UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Brama Pamięci - lubelscy Żydzi > Życie codzienne lubelskich Żydów
Pascha - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie

Ornamentowy świecznik z Synagogi Maharszala. Rysunek Karla Richarda Henkera opublikowany w książce Majera Bałabana "Żydowskie miasto w Lublinie"Pesach było to pierwsze z trzech świąt pielgrzymkowych ? obok święta Tygodni i święta Namiotów ? które wymagały przybycia do Świątyni w Jerozolimie. Święto Paschy (Pesach) składało się z trzech obrzędów: ofiary z jagnięcia, ofiary pesachowej oraz święta Przaśników. Początkowo święto Przaśników było odrębną uroczystością, podczas której zanoszono do Świątyni ścięte nocą pierwsze kłosy jęczmienia jako ofiarę dziękczynną Bogu. Z biegiem czasu święto Przaśników weszło w skład Paschy.
 
Święto Paschy obchodzono na pamiątkę wyzwolenia Żydów z niewoli egipskiej jako przypomnienie i odnowienie dobrodziejstw Bożych wyświadczonych Izraelowi w czasie, gdy wychodził z Egiptu. Święto Paschy trwało siedem dni i przypadało mniej więcej na okres chrześcijańskiej Wielkanocy.
 
Spis treści
 
Przygotowania
Święto Paschy poprzedzały wielkie przygotowania: dokładne sprzątanie domu- czasem z malowaniem ścian (związane z wiosennymi porządkami), długotrwałe przygotowywanie posiłków, a także przyozdabianie domu ? zwłaszcza stołu i przygotowywanie odświętnego ubioru biesiadników. Już w trakcie kolacji posiłki spożywano w specjalnych naczyniach, stosowanych w miarę możliwości jedynie raz w roku.
 
Kolacja sederowa
Uroczysta wieczerza nazywała się seder (hebr. ?porządek?) zatem kolejność spożywania potraw i podejmowanych czynności była ściśle określona. Jak pisze Franz Rosenzweig, kolacji od początku przyświecało słowo ?wolność? dlatego podczas jej spożywania biesiadnicy siedzieli wygodnie, opierając się na poduszkach, jak przystało na ludzi zadowolonych i wolnych. Spożywano ją w pośpiechu na wzór pośpiesznego wychodzenia z Egiptu.
 
Świętowanie sederu
Pierwszym elementem sederu było zmówienie błogosławieństwa wina i dnia świątecznego, po którym wypijało się pierwszy kielich wina. Następnie obmywano dłonie ojcu, na znak, że jest królem i wolnym człowiekiem i podawano do spożycia sałatę zanurzoną w słonej wodzie.
Po tych czynnościach rozpoczynała się zasadnicza wieczerza: podzielenie środkowej z trzech mac po to, by większa jej część mogła być zachowana na poszukiwany późniejszy deser. Główną częścią wieczerzy było opowiadanie, bądź czytanie Haggady ? opowieści o wyjściu Izraelitów z ziemi egipskiej. Musiała zawierać trzy elementy:
  • opowiadał (bądź czytał) ją ojciec rodziny, zwracając się do najmłodszego z domowników, który miał zadać w odpowiedniej kolejności cztery pytania. Pierwsze z nich brzmiało [zamiast: pytanie miało brzmieć]: ?czym różni się ta noc od innych nocy??,
  • miała trwać przynajmniej pół godziny, by wyczerpująco przedstawiać wyjście z Egiptu i zaznaczyć, że było ono wielkim powodem do dziękczynienia,
  • miała wyjaśniać trzy tematy sederu: Pesach, macę i marror ? w taki sposób jakby najmłodszy uczestnik sederu sam został wyprowadzony z Egiptu.
Haggada mogła być drukowana, miała wtedy formę bogato ilustrowanej książki.
Po opowieści odmawiano psalm i wypijano drugi kielich wina, po którym biesiadnicy obmywali dłonie do wieczerzy. Odmawiano wówczas błogosławieństwo, moczono marror w charosecie i podawano biesiadnikom. Zjadano także część macy.
Po spożyciu wieczerzy, której czasu nie określał żaden przepis, szukano ukrytego gdzieś w domu afikomatu, który wszyscy spożywali jako deser.
Po deserze odmawiano dziękczynienie i wypijano trzeci kielich wina ? kielich pokoju ? który jako jedyny musiał być wypity cały przez każdego z uczestników. Następował koniec sederu: otwierano drzwi domu dla Eliasza, wymawiano słowa: ?Do następnego razu w Jeruzalem!? i wypijano czwarty kielich wina.Carmi Itshae, 2000.

 
Obchodziliśmy tylko Paschę (Pesach), robili seder, taki uroczysty wieczór, taką biesiadę. (Carmi Itshae, Rodzina i dom rodzinny).
 
 
Symbolika potraw
Przez cały okres trwania Pesach nie wolno było spożywać kiszonych potraw, dlatego chleb (robiony na zakwasie) zastępowano macą. Maca była głównym symbolem święta. Nawiązywała do pośpiesznej ucieczki Izraelitów z Egiptu, kiedy to zabrali ze sobą niewyrośnięty chleb i spożywali go przez cały okres wędrówki do ziemi Kanaan. Była również symbolem ufności Bogu, który wyzwolił swój naród z niewoli, a potem zadbał o to, by na pustyni nie zabrakło mu niczego.
(?)przecież Żydzi w okresie przed świętami Paschy, to oni w ogóle nic innego, prawdziwi Żydzi nic innego nie jedzą, tylko są mace (Karwacki Zygmunt, Żydzi w Lublinie).
 
Naprzeciwko Ruskiej 13 znajdowała się piekarnia, której właścicielką była jakaś starsza kobieta. Kupowaliśmy tam czasami chleb, albo bułki, a przed świętem Pesach sami piekliśmy tam macę. Część kupujących przygotowywała wtedy ciasto, inni wałkowali, jeszcze inni przekłuwali mace specjalnymi ?instrumentami?, by chronić je przed zbąbleniem. Przy piecu stali jeszcze inni, których zadaniem było pilnować, by mace nie przypalały się lub były na wpół surowe. Ciasnota podczas pieczenia macy była wielka, a klienci godzinami musieli oczekiwać swojej kolejki. Gdy wreszcie nasza maca upiekła się, wkładaliśmy ją do przygotowanych poszewek od dużych poduszek i z radością zanosiliśmy macę do domu, oczekując z niecierpliwością chwili, gdy rodzice pozwolą ją jeść (Róża Fiszman-Sznajdman, Mój Lublin).
 
Talerz sederowy.Źródło:http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seder_Plate.jpgNa stole znajdowały się: 
?  keara ? misa ustawiana przed prowadzącym liturgię
? marror ? gorzkie zioła (najczęściej chrzan), przypominające gorycz niewoli,
charoset ? mieszanina tartego jabłka, mielonych orzechów i wina, sporządzona na podobieństwo zaprawy do cegieł, wyrabianych przez Żydów w niewoli egipskiej,
bejca ? jajko upieczone i posypane popiołem, symbolizujące ciężki zbiorowy los narodu, żałobę, ale także wiosenny urodzaj,
zeroa ? pieczony barani udziec z niewielką ilością mięsa, często zastępowany niewielkim kawałkiem mięsa z kością (np. skrzydłem kurzym), będący pamiątką ofiary składanej w Świątyni Jerozolimskiej,
karpas ? sałata lub seler umoczone w słonej wodzie, symbolizujące łzy niewoli,
?  czerwone wino dla każdego z biesiadników (również dla dzieci)
?  trzy mace symbolizujące trzy stany związane ze Świątynią: kapłanów, lewitów i lud Izraela. 
 
 

Zwyczaje pesachowe
Zgodnie z nakazami Tory w Pesach zabronione było jedzenie kwaszonego i przechowywanie takich produktów w domu. Dlatego dzień lub dwa przed Pesach sprzątano dokładnie cały dom w poszukiwaniu choćby okruchów chleba. Ojciec rodziny szukał kawałków nieprzaśnego chleba, których powinien znaleźć 10, a wszystkie znalezione spalić w przeddzień Paschy.
Józef Honig, 1999. 
Jak przyszło święto Pejsach, to wszystko czysto, malowanie w ten czas u nas było, żeby nie było okruszka chleba [na podłodze] (Honig JózefPrzedwojenne przysmaki).
 
W święto Pesach używano również specjalnych naczyń i sztućców, które były przeznaczone tylko na ten czas. Osobne naczynia były konieczne, gdyż te codzienne używane były do spożywania kiszonych posiłków.
 
Na szafie i w naszym kaflowym piecu przechowywaliśmy naczynia specjalne, przeznaczone na święto Pesach (Róża Fiszman-Sznajdman, Mój Lublin).
 
Oni macę piekli tak przed płomieniem, myśmy widzieli, ale jak na święta, to nawet i garnki mieli inne. Nie były to te garnki, co oni stale gotowali, tylko były inne. A ten piec to oni tak szorowali, tak myli to wszystko, te stolnice, te stoły aż skrobali (Bajuk Stefania, Żydzi we Włodawie).
 
Podczas kolacji sederowej każdy z uczestników wznosił cztery toasty winem na pamiątkę czterech zapowiedzi, które Mojżesz usłyszał z krzewu gorejącego: ?i wywiodę, i wybawię, i uwolnię, i przyjmę?.
Na środku stołu sederowego ustawiano kieliszek dla Eliasza, wierzono bowiem, że uczestniczy on w kolacji. Zostawiano także puste miejsce dla gościa.
Po zakończonej uczcie dzieci szukały ostatniego kawała macy, schowanego wcześniej, aby wymienić ją na słodycze i prezenty.
 
Pozostałe dni święta Pesach
W kolejne dni Pesach nie wykonywano żadnych prac oprócz przygotowywania posiłków. Czas poświęcano na spotkania z przyjaciółmi, wtedy także odbywały się najczęściej zaręczyny śluby i inne uroczystości rodzinne.
 
Literatura
De Vries Mzm. S.P.,  Obrzędy i symbole żydów, Kraków 2007.
 
 
Goldstein M., Dresdner K., Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1991.
 
Kameraz-Kos N., Święta i obyczaje żydowskie, Warszawa 2000.
Opracowała Magdalena Grzebalska
 

 

 



Dom i rodzina w życiu lubelskich Żydów, Szabat - obrzędy i obyczaje w Lublinie, Gry i zabawy dzieci żydowskich, Pascha - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie, Szawuot - obrzędy i obyczaje na Lubleszczyźnie, Jom Kippur - obrzędy i obyczaje na Lubleszczyźnie, Rosz Ha-Szana - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie, Sukot i Simchat Tora - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie, Purim - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie, Chanuka - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie, Tisza be-Aw - obrzędy i obyczaje na Lubelszczyźnie,

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: