UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Brama Pamięci - lubelscy Żydzi > Zagłada lubelskich Żydów
Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim

Mieszkaniec getta w Izbicy, Fot. Max Kirnberger, 1941.Sformułowanie "getta przejściowe" - co jest synonimem gett tranzytowych - użyto podczas konferencji w Wannsee w dniu 20 stycznia 1942 r. W protokole z konferencji odnotowano: Ewakuowani Żydzi będą stopniowo umieszczani stopniowo w tzw. gettach przejściowych, skąd w dalszym ciągu przetransportuje się ich na Wschód [1]. Faktycznie wyrażenie "przetransportuje się ich na Wschód" oznaczało deportację do obozów zagłady.
 

 
Tworzenie gett tranzytowych
Getta tranzytowe zaczęto tworzyć od wiosny 1942 r. w celu ulokowania w nich Żydów wysiedlanych z Rzeszy, Austrii, Protektoratu Czech i Moraw oraz Słowacji. Deportacje Żydów polskich do gett przejściowych rozpoczęły się dopiero na przełomie lata i jesieni 1942 r.
 
Naziści planowali utworzenie gett tranzytowych w prowincjonalnych miejscowościach, najlepiej przy głównych liniach kolejowych, co w przyszłości miało ułatwić transporty Żydów do obozów zagłady. Pierwsze tego typu getta powstały w Piaskach oraz Izbicy, a następnie w Kraśniczynie, Gorzkowie, Szczebrzeszynie, Krasnobrodzie, Rejowcu, Bychawie, Bełżycach, Opolu Lubelskim, Lubartowie, Łukowie, Chełmie, Dęblinie, Puławach, Międzyrzecu Podlaskim, Siedliszczach oraz Zamościu.
 
Pierwsze deportacje do gett w Izbicy oraz Piaskach
Mieszkańcy getta w Izbicy, Fot. Max Kirnberger, 1941.Pierwsze transporty Żydów przybyły do Izbicy w zimie 1939 r. Początkowo trafili tu Żydzi deportowani z włączonych d Rzeszy obszarów Kraju Warty oraz Pomorza. W 1941 r. wysiedlono do Izbicy część ludności żydowskiej z nowo utworzonego getta na Podzamczu w Lublinie. W tym czasie w Izbicy znajdowało się ok. 6,7 tys. Żydów. Do Piask pierwsze transporty przybyły w lutym 1940 r. Była to grupa ponad 800 Żydów ze Szczecina.
 
Deportacje do gett przejściowych od marca 1942 r.
Pierwsze regularne transporty deportacyjne Żydów zagranicznych zaczęły napływać do dystryktu lubelskiego z początkiem marca 1942 r. Najliczniej kierowane były do Izbicy, Piask oraz Rejowca.
 
Do Izbicy pierwszy transport deportacyjny dotarł 11 marca z getta w Terezinie, zaś ostatni najprawdopodobniej w dniu 15 czerwca z Frankfurtu nad Menem i Wiesbaden. Do Piask kierowano transporty między końcem lutego a 23 kwietnia, zaś do Rejowca między 16 kwietnia a 25 maja. Żydów "przesiedlano" również do pomniejszych gett tranzytowych, ale były to transporty nieliczne.
 
Ostatnie "przesiedlenia" Żydów zagranicznych do gett przejściowych odbyły się w połowie czerwca 1942 r., następnie transporty kierowano bezpośrednio do obozów zagłady, najczęściej do Sobiboru. Deportacje objęły zasięgiem m. in. miasta położone na terenie Niemiec, Austrii, Słowacji, Protektoratu Czech i Moraw [2].
 
Zdarzało się, iż transporty były poddawane selekcjom. Przeprowadzano je w Lublinie na rampie kolejowej w obozie na Flugplazu. Wybierano wówczas samych mężczyzn, którzy następnie wysyłani byli do obozu koncentracyjnego na Majdanku.
 
Rozładunek
Żydzi przesiedlani na wschód byli przekonani, że jadą do pracy i będą niezbędni dla niemieckiego przemysłu. Rzeczywistość okazywała się zupełnie inna już w momencie rozładunku transportu na stacji docelowej. SS-mani i Hiwis wymachując nahajami i batami poganiali ofiary, aby jak najszybciej zakończyć rozładunek. Nieświadomość, jaka towarzyszyła Żydom opisał w swoich zeznaniach Józef Sałęga: [...] przywożono ich wagonami do Trawnik, a część Żydów, tych zagranicznych, była pędzona konwojami do Piask. Jako dróżnik drogowy miałem możliwość rozmawiania z tymi Żydami i pytali oni mnie, jak daleko jest do Piask, gdyż Niemcy mówili im, że będą pracować w fabrykach, w Piaskach. Znając nieco język niemiecki, odpowiadałem im, że w Piaskach nie ma żadnych fabryk, a jedynie jest obóz żydowski[3].
 
Tworzenie gett tranzytowych na przykładzie Izbicy i Piask
Judenrat w getcie w Piaskach, 1942.Wyznacznikiem tworzenia gett w prowincjonalnych miasteczkach nie były warunki w nich panujące, lecz bliska odległość od linii kolejowej. Szef sztabu "Akcji Reinhard" Hermann Höfle zakładał, iż zanim rozpoczną się deportacje Żydów zagranicznych do gett przejściowych, najpierw niezbędne będzie usunięcie z miejscowości na nie wyznaczonych polskich Żydów.
 
Tuż po zakończeniu deportacji do obozu zagłady w Bełżcu  Höfle osobiście wizytował Izbicę w celu oceny możliwości przyjęcia nowych transportów. Wynikiem pozytywnej oceny było skierowanie nowych fal deportacji, czemu sprzeciwiał się starosta krasnostawski Schmidt.  Höfle wówczas obiecał mu, iż powiat krasnostawski zostanie opróżniony z Żydów w pierwszej kolejności. Plany, które przedstawił  Höfle Schmidtowi nigdy nie zostały zrealizowane.
 
W utworzonych gettach przejściowych doszło do wymieszania się polskich i zagranicznych Żydów. Polscy Żydzi oznaczeni byli białymi opaskami z naniesioną na nie niebieską gwiazdą Dawida, zaś niemieccy nosili na piersi wyciętą gwiazdę w kolorze żółtym [4]. Ze względu na diametralne różnice kulturowe stosunki panujące między tymi dwoma grupami nie były najlepsze. Dochodziło nawet do sytuacji skrajnych. Przykładem wrogich wobec siebie działań było angażowanie się niemieckich Żydów w łapanki na ziomków z Polski. Na porządku dziennym było również denuncjowanie kryjówek: Przy wysiedlaniu Żydów polskich niemiecka milicja żydowska brała udział w wyłapywaniu Żydów polskich. Były wypadki, że Żydzi niemieccy donosili o kryjówkach swoich braci z Polski [5]. Podobny mechanizm działania stosowali Żydzi polscy i napływowi, co było inspirowane przez władze okupacyjne.
 
Warunki w gettach tranzytowych na przykładzie Izbicy i Piask
Mieszkańcy Izbicy podczas robót przymusowych, Fot. Max Kirnberger, 1941. Warunki panujące w gettach były uwłaczające godności ludzkiej. Getto w Piaskach zajmowało powierzchnię 1/5 miasta, gdzie stłoczono 74 % ogólnej liczby mieszkańców [6]. Zlokalizowane zostało przy ulicy Lubelskiej po obu jej stronach, dzieląc ją na dwie części. Panujące warunki opisuje list bezimiennej Żydówki ze Szczecina: Mieszkamy w 11 osób w jednej izbie. Z mieszkaniami jest tutaj duża bieda. Najdotkliwsze są załatwiania czynności klozetowych. Na świeżej, wolnej przestrzeni w naturze, ponieważ tutejsi ludzie utrzymują te miejsca w złym stanie[7]. Studnia z wodą znajdowała się tylko w jednej części getta. Żydzi mieszkający w części pozbawionej studni mogli z niej korzystać jedynie w określonych godzinach. W momencie rozpoczęcia "Akcji Reinhard" getto w Piaskach było zamknięte.
 
Getto w Izbicy przed wojną było zamieszkane w ponad 90 % przez Żydów. Wynikało to z faktu, iż miasteczko od samego początku było budowane dla tej społeczności. Izbica nie została skanalizowana, jak również władze nie zadbały przed wojną o pełną elektryfikację. Podobnie jak w Piaskach, były problemy w zaopatrzeniu ludności w wodę. Trzeba było ją czerpać ze studni. Do momentu, kiedy w Izbicy stacjonowały jednostki Wehrmachtu panował względny spokój.
 
Warunki w jakich przyszło mieszkać przesiedleńcom były opłakane. Brakowało jedzenia, środków higienicznych, a lokale mieszkaniowe były zapełnione do granic możliwości. Jedyną instytucją żydowską, która starała się nieść pomoc materialną była Żydowska Samopomoc Społeczna (ŻSS). Domagała się ona od władz niemieckich dostaw dodatkowych racji żywności, a także zwrotu zagrabionego prowiantu podczas akcji deportacyjnych. Protesty były bezskuteczne i nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Ogólne warunki panujące w gettach były przyczyną licznych epidemii, które dziesiątkowały mieszkańców.
 
Na porządku dziennym był pokątny handel. Na zakup dodatkowych racji żywnościowych mogli sobie pozwolić jedynie zamożni Żydzi, gdyż ceny jedzenia były wielokrotnie wyższe w getcie, niż poza jego granicami. Jakiekolwiek kontakty między gettem a zewnętrznym środowiskiem były surowo zakazane, a karą powszechnie stosowaną była śmierć.
 
Mieszkaniec Izbicy, Fot. Max Kirnberger, 1941.Stosunki pomiędzy polskimi a napływowymi Żydami były napięte. Zagraniczni Żydzi w przeważającej mierze byli zasymilowani ze społeczeństwem państwa, z którego przybyli, zaś ich ziomkowie z Polski byli w przytłaczającej większości religijni i niezasymilowani. Naziści stosowali metodę powoływania oddzielnych formacji Żydowskiej Służby Porządkowej czy Judenratów dla Żydów polskich i zagranicznych, co dodatkowo wzmacniało niechęć: Sprytny gestapowiec Engels wyczuł dobry grunt na znaną maksymę: "Dziel i rządź". Do Judenratu, składającego się do tej pory tylko z Żydów polskich, dołączył nową grupę, składającą się wyłącznie z Żydów czeskich i niemieckich, w tym też oddzielną policję. Kiedy doszło do kolejnej Akcji, Czesi otrzymali rozkaz oczyszczenia Izbicy z "gorszych podludzi", Żydów polskich. Żydzi czescy i niemieccy działali sprawnie. Przez pewien czas bycie "zagranicznym" Żydem pozwalało uniknąć komory gazowej  [8]. Akcje odwetowe organizowali Żydzi polscy, dla których była to swego rodzaju zemsta. Ich ofiarami padli m. in. niemieccy konfidenci Willi Steiner, Otto Lewi, Bruno Neugierkel.
 
Trawniki
Hermann Höfle w rozporządzeniu z 16 marca 1942 r. wyznaczył Trawniki jako miejscowość tranzytową dla przybywających z zagranicy transportów. Mimo to stworzony w Trawnikach obóz nie był przygotowany na przyjęcie dużej liczby Żydów. Reuter, który pracował w urzędzie szefa dystryktu, zanotował po rozmowie z Höflem: Trawniki nie zostaną na razie osadzone Żydami   [9]. Nie oznacza to, że transporty z Żydami nie docierały do Trawnik. Wręcz odwrotnie.
 
Trawniki stanowiły w początkowej fazie "Akcji Reinhard" stację rozładunkową dla Żydów przywożonych z Niemiec oraz Terezina, skąd pędzono ich do oddalonego o ok. 14 km getta w Piaskach. Bagaże, które przywieźli ze sobą musieli zostawić w miejscu rozładunku, gdzie były sortowane. Bardzo prawdopodobne jest, iż od powstania w marcu 1942 r. obozu pracy, w którym ulokowani zostali Żydzi, przybywające z zagranicy transporty podlegały selekcji w celu uzupełnienia stanu liczbowego komand roboczych. Trawniki służyły również za punkt zborny, do którego pod koniec marca 1942 r. pędzono polskich Żydów z Piask oraz Biskupic w celu "przesiedlenia" do obozu zagłady w Bełżcu.
 
Trawniki jako stacja tranzytowa były wykorzystywane do jesieni 1942 r. W Trawnikach naziści nigdy nie stworzyli getta przejściowego na podobieństwo takich miejscowości jak Piaski, Izbica, Rejowiec czy wiele innych.
 
Getta szczątkowe
Getta szczątkowe, nazywane również wtórnymi, władze okupacyjne tworzyły w miejsce gett tranzytowych. Stosowne rozporządzenie zostało wydane przez Wyższego Dowódcę Policji i SS w Generalnej Guberni (GG)  Krügera w dniu 28 października 1942 r. Powstawały one w momencie, gdy większość Żydów została deportowana do obozów zagłady. Utworzono je m. in. w Izbicy, Piaskach, Zaklikowie, Włodawie, Końskowoli, Międzyrzecu Podlaskim, Łukowie czy Parczewie. Szacuje się, iż ulokowano w nich ok. 20 tys. Żydów.
 
Tablica upamiętniająca na kirkucie w Izbicy, Fot. J. Zętar, 2007.W Izbicy ostatnia "wielka akcja" miała miejsce w dniu 2 listopada 1942 r. Izbica została ogłoszona miastem "wolnym od Żydów". W okolicznych lasach ukrywało się jeszcze paruset zbiegów, którzy po zakończeniu "wielkiej akcji" powrócili do miasteczka. Na ich bazie naziści utworzyli getto szczątkowe. Ostateczna likwidacja społeczności żydowskiej nastąpiła w dniu 28 kwietnia 1943 r. Wszystkich Żydów wywieziono wówczas do obozu zagłady w Sobiborze.
 
W Piaskach do ostatecznego wysiedlenia doszło w dniu 8 listopada 1942 r. Żydów deportowano do obozu zagłady w Sobiborze. W kolejnych dniach władze zarządziły przeszukanie getta. Każdego Żyda, na którego natrafiono mordowano na miejscowym kirkucie. Niewielkiej części udało się ukryć.
 
Kres istnienia gett szczątkowych przypadł na przełom kwietnia i maja 1943 r. Żydów, którzy się w nich znajdowali deportowano do obozu zagłady w Sobiborze lub obozu koncentracyjnego na Majdanku.
 
Zobacz zasoby Historii Mówionej
   
Literatura
 
Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (AŻIH), Relacje. Zeznania ocalałych Żydów, sygn. 301/ 72, Relacja Leona Feldhandlera.
 
Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957.
 
Blatt T., Z popiołów Sobiboru, Włodawa 2003.
 
Kiełboń J., Deportacje Żydów do dystryktu lubelskiego (1939 - 1943), [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004.
 
Kuwałek R., Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004.
 
Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin - Bełżec 2005.
 
Przypisy
[1] Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s.26.
[2] R. Kuwałek, Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004, s. 143 - 149.
[3] Kuwałek R., Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004, s. 148.
[4] AŻIH, Relacje. Zeznania ocalałych Żydów, sygn. 301/ 72, Relacja Leona Feldhandlera, s. 4.
[5] AŻIH, Relacje. Zeznania ocalałych Żydów, sygn. 301/ 72, Relacja Leona Feldhandlera, s. 4.
[6] Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin - Bełżec 2005, s. 3.
[7] Kuwałek R., Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004, s. 141.
[8] Blatt T., Z popiołów Sobiboru, Włodawa 2003, s. 57.
[9] Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s.283.
 
 
 
Opracował Jakub Chmielewski
 

 

 



Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, Majdanek - eksterminacja ludności żydowskiej w Lublinie, Kalendarium Zagłady lubelskich Żydów, "Akcja Reinhard" w Lublinie - Likwidacja getta na Podzamczu, Lubelski Plac Śmierci, Getta w Lublinie, Majdanek - hitlerowski obóz koncentracyjny w Lublinie, Ochronka żydowska (sierociniec) - Grodzka 11, Lublin, Ludzie aparatu nazistowskiego w Lublinie, Judenrat w Lublinie, Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Lublinie, "Akcja Dożynki" w Lublinie - 3 listopada 1943 , Oddziały Wartownicze Dowódcy Policji i SS na Dystrykt Lubelski, Obozy pracy w dystrykcie lubelskim, Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, Obóz zagłady w Bełżcu, Obóz zagłady w Sobiborze, Grabież mienia Żydów lubelskich podczas ?Akcji Reinhard?, Bibliografia - Zagłada lubelskich Żydów, Koleje i deportacje , Komory gazowe w czasie II wojny światowej i "Akcji Reinhard",

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: