Gmina żydowska w Lublinie

Zamek Lubelski, grafika Hogenberga i Brauna, 1618.

Gminy żydowskie powstawały tam, gdzie mogło zgromadzić się przynajmniej 10-ciu mężczyzn zdolnych do modlitwy (czyli po obrzędzie Bar Micwa) - tworzyli oni minjan, niezbędny do odprawiania codziennych modlitw w synagodze lub domu modlitwy. Gmina żydowska pełniła przede wszystkim funkcję religijną - organizowała wspólną modlitwę, salę modlitw, synagogę, łaźnię (mykwę) i starała się o osobne miejsce pochówku (kirkut). Inną funkcją gminy był nadzór sądowniczo-prawny, który dbał o zbieranie podatków od Żydów i o stan utrzymania dzielnicy żydowskiej.

Status prawny gminy żydowskiej w Polsce początkowo był zależny od przywilejów królewskich nadawanych poszczególnym członkom gminy, bądź całej społeczności.

Lubelska gmina, korzystając z przywilejów królewskich, zyskała w 1523 r. przywileje generalne, przyznawane wszystkim nowym gminom, a w 1556 r. przywileje specjalne, dające poszczególnym gminom szerokie uprawnienia, co wspomogło dynamiczny rozwój gminy.

Lubelska gmina rozwijała się szybko i już w XVI w. posiadała: dwie synagogi Maharaszul i Maharamszul, szkołę talmudyczną, szpital, a także własne drukarnie. W Lublinie działał ponadto Sejm Czterech Ziem, organ ustawodawczy i sądowniczy na terenie Rzeczypospolitej, w którym zasiadali reprezentanci Żydów z Wielkopolski, Małopolski, Rusi i Litwy.

W wieku XVI gmina powoli zaczynała podupadać. Miasto w tym czasie było pustoszone kolejno przez Tatarów, Kozaków i Moskali. Wszystkie bożnice, akademia talmudyczna, łaźnia i domy mieszkalne dzielnicy żydowskiej legły w gruzach, a pożar z 1655 r. dopełnił zniszczenia. Żydzi bez dachu nad głową musieli przenieść się do mieszkań chrześcijańskich, które wynajmowali aż do XVIII w., gdy zostali wygnani z powrotem do ciasnych, brudnych i podmokłych zaułków Miasta Żydowskiego w 1761 r.

Dopiero wiek XIX stał się okresem rozwoju zupełnie już podupadłej gminy - reforma Wielopolskiego z 1862 r. pozwoliła Żydom wynajmować i kupować lokale w mieście, początkowo na ulicy Grodzkiej, a później w całym mieście i na przedmieściach: Kalinowszczyzna, Wieniawa i Piaski. Od II połowy XIX w. w Lublinie powstawały nowoczesne instytucje prowadzone przez gminę żydowską takie jak: Dom Schronienia dla Sierot Żydowskich, tzw. „Ochronkę” przy ulicy Grodzkiej 11 i Szpital Żydowski przy ulicy Lubartowskiej. Siedziba Zarządu Gminy i biura rabinatu XIX w. mieściły się w rynku w kamienicy nr 8, podarowanej przez małżeństwo Brendanów.

W dwudziestoleciu międzywojennym obszar gminy żydowskiej poszerzył się o przedmieścia. Na Wieniawie funkcjonowała osobna gmina. Po wyborach do Rady i Zarządu Gminy Wyznaniowej wybrani radni spośród siebie wybierali przewodniczących Rady i Zarządu.

Obecnie Gmina Wyznaniowa Żydowska w Lublinie jest filią Gminy w Warszawie. Lubelska gmina ma swoją siedzibę w Jesziwie przy ulicy Lubartowskiej. W ramach działalności Jesziwy funkcjonuje strona internetowa o żydowskim Lublinie.