UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Miasteczka Lubelszczyzny > Dziedzictwo Kulturowe Miasteczek Lubelszczyzny
Janów Lubelski

 
 
Janów Lubelski powstał na miejscu wsi Biała w 1640 r. Król Władysław IV 21 lipca 1690 r. podpisał w Warszawie przywilej lokacyjny. Powodami utworzenia miasta były m.in. chęć stworzenia centrum dla okolicznych dóbr Ordynacji Zamojskiej, a także rozwój gospodarki folwarczno-gospodarczej. Przez wieś Białą przechodził trakt z Turobina poprzez Malinie do Goraja oraz przez Zdziechowice do Zawichostu nad Wisłą. Już w połowie XVII w. kupcy udający się z Zamościa do Sandomierza korzystali z drogi przez Szczebrzeszyn, Radzięcin, Kocudzę, Janów i Zaklików.
 
Dokumentem lokacyjnym król zezwolił Katarzynie z Ostroga ? Jaśnie Wielmożnego niegdyś Tomasza na Zamościu Zamoyskiego Kanclerza Wielkiego Koronnego Małżonki pozostałej wdowy?, czyniąć zadość jej prośbom, na założenie ?miasteczka Biała w województwie lubelskim. Zatem Janów miał początkowo nazwę pochodzącą od wsi, na gruntach której był lokowany. W 1653 r. nazwę miasta zmieniono na Janów Lubelski, pochodzącą od imienia Jana Zamojskiego.
 
Po śmierci Katarzyny Ordynację objął jej jedyny syn Jan ?Sobiepan?, który pełnił rozliczne funkcje państwowe, m.in. krajczego koronnego, podczaszego, wojewody kijowskiego i wojewody sandomierskiego. Wiele uwagi poświęcał miastu, wydając różnego rodzaju ordynacje. Na przykład, w 1652 r. zezwolił Żydom na osiedlanie się w miasteczku. Jego śmierć stała się przyczyną kłótni o rządy w Ordynacji, która ustała w 1647 r., gdy na mocy uchwały sejmowej nowym ordynatem został Marcin Zamojski, podstoli lwowski.
 
W 1648 r. miasto zostało spustoszone przez wojska kozackie, a w 1652 r. panowała tu zaraza. Nim Janów zdążono odbudować, kolejnych zniszczeń dokonały w 1657 r. wojska szwedzkie. Po wojnach do miasta przybyło wielu rzemieślników: m.in. kowali, ślusarzy, kotlarzy, nożowników, garncarzy, sukienników. Poza rzemiosłem, mieszkańcy Janowa zajmowali się handlem i rolnictwem. Rolnictwo stanowiło zapewne podstawę utrzymania dla większości ludzi.
 
W trakcie pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. Janów przypadł Austrii. W 1776 r. na skutek układu między Austrią a Rzeczpospolitą miasto z powrotem wróciło w granice Polski. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów znalazł się ponownie pod zaborem austriackim. W tym czasie na mieszkańców Janowa spadały represje, np. w mieście znajdowało się wówczas wielu sukienników i mieli oni obowiązek dostarczania sukna na potrzeby wojskowe.
 
W 1804 r. miasto zostało spalone. Wielki pożar strawił 71 zabudowań, a część ludzi, którzy nie otrzymali pomocy od ordynacji, opuściło miasto. W 1834 r. miasto podzielono na Stare Miasto, Nowie Miasto i Przedmieście Zaolszynie. Główną częścią Janowa było Stare Miasto, na którym znajdowały się najważniejsze urzędy: Sąd Policji Poprawczej Wydziału Zamojskiego, Dom Badań, kasa obwodowa, odwach dla wojska, ratusz. Po przeniesieniu z Zamościa władz obwodowych do Janowa, wybrukowano Rynek oraz wybudowano wokół niego murowane domy. W 1824 r. założono park i wniesiono pomnik ku czci Tadeusza Kościuszki.
 
W czasie Powstania Styczniowego, mimo że Janów był otoczony wojskiem, działała tu siatka konspiracyjna, która zajmowała się przerzutem broni, natomiast ochotnicy z miasta walczyli w okolicznych oddziałach. Po powstaniu wielu mieszkańców Janowa i okolic zostało zesłanych na Sybir. W wyniku reformy popowstaniowej Janów otrzymał rangę miasta powiatowego i stał się głównym ośrodkiem administracji rządowej na tym terenie.
 
Pod koniec XIX w. miasto wielokrotnie ulegało pożarom, co hamowało jego rozwój. Jednak dzięki powstaniu straży pożarnej na początku XX w., nastąpiła poprawa sytuacji.
W wyniku wybuchu I wojny światowej, Janów został zajęty przez wojska austriackie w 1914 r. W 2 poł. września wojska austriackie wycofały się za San. W ramach ofensywy wojsk austro-węgierskich w lipcu 1915 r. pod Janowem rozegrały się krwawe walki, w których zginęło ok. 300 żołnierzy, przeważnie austro-węgierskich. W czasie okupacji austriackiej w mieście nastąpiły pozytywne zmiany: wyremontowano szpital epidemiczny, powstało kino, połączono Janów ze stacją w Szastarce kolejką wąskotorową. Rozwijało się również szkolnictwo.
 
W okresie międzywojennym miasto było stolicą powiatu. 7 lipca 1922 r. miał miejsce największy pożar w historii Janowa, spłonęło wówczas 2/3 miasta.
 
W czasie II wojny światowej Janów był jedną z największych baz ruchu partyzanckiego, czemu sprzyjało otoczenie miasta lasami, a także bliskość roztoczańskich jarów i wąwozów. W dniach 8-15 września, miasto było trzykrotnie bombardowane. Wielu ludzi poniosło śmierć, a większość zabudowy Janowa spłonęło. 29 września zgrupowanie powstałe z resztek rozbitych oddziałów polskich w rejonie Zamościa i Tomaszowa zaatakowało Niemców znajdujących się w Janowie. Zacięta walka zmusiła do kapitulacji Niemców, jednak śmierć poniosło również wielu polskich żołnierzy. Walki wrześniowe ściągnęły na ludność janowską represje i niewolę. 6 października do miasta wkroczył oddział Wehrmachtu. Ulice miasta otrzymały niemieckie nazwy, sklepy zostały przejęte przez niemieckie firmy, a miejscowe zakłady pracy oddane pod zarząd niemiecki. Polakom zabroniono wstępu na teren parku oraz poruszania się po mieście po zmroku. W Janowie miały miejsce również masowe aresztowania, szczególnie polskiej inteligencji. W 1943 r. na cmentarzu prawosławnym rozstrzelano kilkanaście osób w celu ?oczyszczenia lasów janowskich?.
 
Szczególne represje dotknęły ludności żydowskiej. W 1940 r. w Janowie powstał obóz pracy, który skupiał Żydów z miasta i okolic. Egzekucji dokonywano na miejscowym cmentarzu żydowskim, w rejonie więzienia oraz bożnicy. W 1942 r. Żydów z Janowskiego obozu odesłano do Zaklikowa. 26 lipca 1944 r. Janów został zajęty przez wojska radzieckie z udziałem oddziałów AL. Po kilkuletniej okupacji miasto było wolne.
 
Miasto w okresie powojennym liczyło 3,8 tys. mieszkańców , co stanowiło połowię stanu sprzed wojny. Ożywienie gospodarcze miasta nastąpiło dopiero w latach 60. Pod koniec XX w. zaczęła rozwijać się infrastruktura miasta. Nastąpił rozwój osiedli, gazyfikacji, powstała nowoczesna oczyszczalnia oraz hala sportowa. Uruchomiono również nowy szpital, żłobek, dwa przedszkola, stadion, pocztę. W 1996 r. erygowano parafię św. Jadwigi Królowej. W 1999 r. Janów stał się ponownie siedzibą powiatu.
 
Spis treści
 
I. HISTORIA
1. Pierwszy zapis
Janów nazywał się miastem ?Biała?. Data zmiany nazwy oraz powód jest nie do końca znany. Jedna z hipotez mówi, że to sam Jan Zamojski w 1653 r. dokonał zmiany nazwy ?Biała? na pochodzącą od jego imienia nazwę ?Janów?. Druga natomiast wskazuje na inny powód i datę: być może Katarzyna chciała uczcić urodzenie syna poprzez utworzenie nazwy miasta od jego imienia, co zostało potwierdzone w 1642 r., gdy zostały wydane ?artykuły?.
 
2. Charakter
Miasto zostało założone na planie renesansowym: ulice wychodziły z naroży i boków Rynku z wyłączeniem części północnej, przy której został zlokalizowany kościół i zespół klasztorny Dominikanów. W planie z ok. połowy XIX w. można wyróżnić: właściwe centrum, wydłużone ku zachodowi wraz z Rynkiem oraz odchodzące od niego ulicami przedmieście, zwane Zaolszynie, a także działki ogrodowe o układzie szachownicowym, okalające miasto od wschodu i południa. Najważniejszym punktem miasta był Rynek, który stanowił centrum życia miejskiego. Tylko Rynek, ul. Bialska i Zamojska były brukowane. Przez miasto przebiegał trakt pocztowy z Lublina do Zamościa, oraz z Hrubieszowa do rzeki Wisły, i dalej do Warszawy. W 1865 r. miasto zajmowało obszar 144 mórg pod zabudową i 1880 mórg gruntów położonych poza miastem. Znajdowało się tu 482 domów, w tym 26 murowanych.
Najważniejszymi miejskimi budowlami były: gmach rządowy, dom przesłuchań, murowany kościół, Klasztor Dominikanów, bożnica, 2 hotele oraz 4 domy zajezdne, zespół więzienny, szpital.
 
3. Data nadania przywileju lokacyjnego
Przywilej lokacyjny został wystawiony przez kancelarię króla Władysława IV w Warszawie 21 lipca 1640 r.
 
4. Pieczęć, herb
 
 
 
Wraz z otrzymaniem prawa miejskiego Janów został obdarowany herbem z Najświętszą Panną Maryją. Ani pieczęć, ani herb z wizerunkiem Maryji nie były stosowane. W XVIII w. miasto posługiwało się pieczęcią urzędu wójtowskiego, która przedstawiała na rokokowej tarczy herb Zamojskich ? Jelita. Nad tarczą znajdowała się korona i klejnot a w otoku napis: Pieczęć Urzędu Woytowskiego Miasta Janow. W 1847 r. zaprojektowano na nowo zapomniany herb z Maryją.
 
5. Przywileje
W ramach przywileju lokacyjnego ustanowiono targ tygodniowy na poniedziałek oraz 8 jarmarków w roku. Jarmarki miały być tak organizowane, by nie szkodziły innym miasteczkom.
 
8 czerwca 1680 r.- prawo propinacji gorzałki, piwa
1687 r. ? prawo do produkcji i sprzedaży miodu, gorzałki i piwa
1769 r. ? zakazanie Żydom propinacji wszelkich trunków
 
6. Przynależność administracyjna i zmiany granic
Janów był miastem prywatnym, leżącym w powiecie urzędowskim województwa lubelskiego. Dopiero w 1680 r. granice miasta zostały szczegółowo określone. Janów graniczył od wschodu z polami wsi Krzemień, na zachodzie z polami miasta Modliborzyce, a od północy ze wsią Białą. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów znalazł się pod zaborem austriackim i włączony został do cyrkułu biłgorajskiego. W 1820 r. od strony wschodniej, obok Krzemienia, na gruntach janowskich powstała wieś Zofianka, a na zachód przy polach wierzchowskich wieś Jędrzejów.
 
Po utworzeniu Królestwa Polskiego Janów należał do do obwodu zamojskiego, którego siedzibą był Zamość. Po objęciu rządów w Królestwie przez Wielkiego ks. Konstantego Zamość został oddany na użytek wojska, a Janów uczyniono miastem obwodowym. Ostateczne przeniesienie wszystkich władz do Janowa nastąpiło w 1827 r. Po upadku Powstania Styczniowego na mocy reformy przeprowadzonej przez władze carskie, regulującej podział administracyjny kraju, Janów otrzymał rangę miasta powiatowego.
W 1956 roku Janów został ponownie siedzibą powiatu. W latach 1975 r. do 1998 r. miasto administracyjnie przydzielono do województwa tarnobrzeskiego. W 1999 r. Janów powrócił do województwa lubelskiego i ponownie został siedzibą powiatu.
 
7. Dane demograficzne wraz z danymi o strukturze etnicznej
Pod koniec XVIII w. Janów należał do grupy dziewięciu największych miast Małopolski.
 
Ludność Janowa w XVII i XVIII w.
Rok
Chrześcijanie
Żydzi
Ogółem
1661
841
60
901
1775
-
-
2778
1781
2199
532
2731
1787
2165
314
2479
1799
2589
653
3242
 
Ludność Janowa w latach 1827-1899
1827 r.
1856 r.
1865 r.
1869 r.
1880 r.
1890 r.
1895 r.
1899 r.
3184
3277
4040
4043
5246
5923
6267
6790
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe Janowa w 1865 r. i w 1904 r.
1865 r.
1904 r.
Ogółem
Chrześcijanie
Żydzi
% ludności żydowskiej
Ogółem
Prawosławni
Katolicy
Żydzi
%
4040
2180
1860
46,0
6992
68
3405
3519
50,3
 
Liczba ludności Janowa w 1907-1913

1907 r.

1910 r.

1913 r.

8003

8295

7

 
Procentowy wzrost liczby ludności żydowskiej w Janowie w XIX w.

87 r.

1827 r.

1856 r.

1883 r.

Chrześcijanie

Żydzi

Chrześcijanie

Żydzi

Chrześcijanie

Żydzi

Chrześcijanie

Żydzi

1851

314

2591

1150

1826

1451

5745

2827

W 1857 r. liczba mieszkańców Janowa znacznie spadła, co było spowodowane epidemią cholery. Liczba mieszkańców następnie wzrastała ze względu na rozbudowę miasta i rozwój gospodarczy. Zdarzało się, że ludzie nie osiadali w Janowie na stałe, lecz mieszkali tu tylko sezonowo, poszukując pracy. Społeczeństwo Janowa było podzielone pod względem religijnym i zwykle nie dążyło do integracji kulturowej. Żydzi i katolicy zamieszkiwali teren miasta od pokoleń. Duża część ludności prawosławnej była ludnością napływową.

Przeważającą liczbę mieszkańców stanowili mieszczanie oraz mieszczanie ? rolnicy. Dużą grupę stanowili także kupcy i rzemieślnicy.

W 1897 r. przeprowadzono przeprowadzony pierwszy powszechny spis ludności w Cesarstwie Rosyjskim. Janów zamieszkiwało wówczas 7919 osób, w tym 4727 mężczyzn i 3192 kobiety. 5064 osoby były ?miejscowe?, 2149 osób to mieszkańcy z innych guberni i sąsiednich państw, a 706 osób pochodziło z innych powiatów guberni. Wśród tej liczby wyróżniono 308 osób pochodzących ze szlachty oraz 14 duchownych. Ponadto Janów zamieszkiwało wtedy 4981 mieszczan, 1849 mieszczan ? rolników, 18 kupców i 709 osób służby. Zróżnicowanie pod względem religijnym przedstawiało się w następujący sposób: 3066 osób to katolicy, 2771 osób to Żydzi, 1752 osoby to prawosławni, 40 osób to niewierzący.

Ze względu na wyludnienie miasta wskutek zniszczeń wojennych oraz epidemii 24 kwietnia 1652 r. Jan Zamojski wystawił ordynację, która zezwalała Żydom na osiedlanie się w Janowie, uprawianie handlu oraz na wykonywanie rzemiosła rzeźnickiego, krawieckiego, kuśnierskiego. Zwalniał ich również od płacenia podatków przez 15 lat, jednak zakazywał budowy domów w obrębie rynku i w pobliżu kościoła katolickiego.

8. Kalendarium
21 lipca 1640 r. ? nadanie przywileju lokacyjnego przez króla Władysława IV
1648 r. ? spustoszenie miasta przez wojska kozackie
1652 r. ? zezwolenie Jana Zamojskiego wydane Żydom na osiedlanie się w miasteczku
1659 r. ? ufundowanie przez Jana Sobiepana Zamoyskiego kościoła i klasztoru
1660 r. ? sprowadzenie do miasta dominikanów
1772 r. ? Janów znalazł się pod panowaniem Austrii
1776 r. ? włączenie Janowa w granice Polski
1795 r. ? Janów ponownie znalazł się w zaborze austriackim
1815 r. ? Janów znalazł się w Królestwie Polskim
1864 r. ? pojawienie się kasaty zakonu Dominikanów w Janowie Lubelskim
07.07.1922 r. ? wielki pożar miasta
wrzesień 1939 r. ? trzykrotnie zbombardowane miasta przez lotnictwo niemieckie
1940 r. ? powstanie na terenie Janowa karnego obozu pracy
1956 r. ? Janów został siedzibą powiatu
1975 r. ? Janów Lubelski znalazł się w granicach województwa tarnobrzeskiego
1999 r. ? Janów powrócił do województwa lubelskiego i został siedzibą powiatu
 
II. INSTYTUCJE KOŚCIELNE
1. parafia
W 1659 r. Jan Sobiepan Zamojski ufundował w miejscu uprzednio wybudowanej kaplicy drewniany kościół i klasztor. 30 lipca tegoż roku nastąpił akt erekcji klasztoru dokonany przez biskupa krakowskiego, Andrzeja Trzebieckiego. W 1660 r. kościół i klasztor zostały przekazane dominikanom. Ze względy na licznie przybywających pielgrzymów postanowiono wybudować nowy murowany kościół. Całkowite ukończenie budowy nastąpiło w 1769 r. W 1912 r. nastąpiła gruntowna restauracja świątyni przeprowadzona przez proboszcza ks. Michała Zawiszę wg projektu inż. Łaszkiewicza. 13 września 1939 r. zbombardowano kościół i zniszczeniu uległa lewa nawa. W 1988 r. nastąpiła kolejna restauracja świątyni i klasztoru oraz budowa placu różańcowego i domu parafialnego przeprowadzona przez proboszcza ks. Edmunda Markiewicza.
 
2. Instytucje kościelne innych wyznań
Wyznawcy prawosławia posiadali dwie cerkwie ? jedną drewnianą z 1841 r. oraz drugą murowaną z 1877 r. Cerkiew pw .Narodzenia Chrystusa znajdowała się w zachodniej części parku. Do 1906 r. jej opiekunem był Jan Bogdanowicz, kaznodzieją był Wasyl Turski a dziekanem Wincenty Hermata. Po ewakuacji Rosjan z Janowa w 1915 r. parafia prawosławna upadła. W 1918 r. opuszczona cerkiew została zamieniona na kościół katolicki św. Antoniego Padewskiego, który został rozebrany w 1929 r., po pożarze.

Żydzi posiadali swoją bożnicę, wybudowaną własnym sumptem oraz drewniany dom modlitwy, przy którym wybudowano łaźnię oraz szkółkę dla dzieci żydowskich.

III. INSTYTUCJE ŚWIECKIE
1. Ława, rada
Władzę w Janowie sprawowała ława sądowa, składająca się z wójta wraz z ławnikami oraz urząd radziecki z burmistrzem i radnymi na czele. Ukonstytuowanie się władz miejskich: ławy i rady, następowało podczas elekcji w obecności przedstawicieli właściciela miasta. Urząd wójtowski-ławniczy rozstrzygał w sprawach o kradzieże, rozboje, zabójstwa i spory między sąsiadami. Od wyroku urzędu ławniczego przysługiwało stronom odwołanie do sądu właściciela. Rada, poza administracją, strzegła nienaruszalności praw i przywilejów, dbała o bezpieczeństwo i finanse miasta, kontrolowała handel i działalność cechów rzemieślniczych.

W czasach Księstwa Warszawskiego w miastach rządowych i prywatnych ujednolicono organizację władz miejskich. Zarząd miasta przyznano osobom mianowanym przez rząd, w których skład wchodzili burmistrze, ławnicy, i kasjerzy. Utworzono Rady Miejskie, do których należało uchwalenie etatu, nakładanie doraźnego podatku i dbanie o stan mostów, dróg, ulic, bruku. W czasie istnienia Królestwa Polskiego władza wykonawcza zarządu miejskiego składała się z burmistrza i 3 ławników wybieranych przez obywateli Janowa. W czasie I wojny światowej miastem zarządzał magistrat składający się z burmistrza, jego zastępcy oraz ławników. Wygląd zarządu miejskiego nie uległ zmianie w czasie międzywojnia.

Obecnie burmistrzem gminy jest Krzysztof Adam Kołtyś.

2. Cechy, korporacje
Rzemieślnicy janowscy zorganizowani byli w cechy. Inwentarz z 1775 r. wymienia takie cechy, jak: rzeźnicki, kowalski, krawiecki, sukiennicki, tkacki, bednarski, garncarski, szewski i kuśnierski. W 1816 r. utworzono kolejne cechy: wąskiego i szerokiego sukna.

3. Prawo składu, jarmarki, targi
Zgodnie z przywilejem lokacyjnym z 1640 r. w Janowie odbywało się 6 jarmarków rocznie:
  • po 8 lutego - we wtorek po Oczyszczeniu Najświętszej Marii Panny

  • po 8 maja ? we wtorek po św. Stanisławie

  • po 14 września ? we wtorek po Podwyższeniu Krzyża

  • we wtorek po Wszystkich Świętych

  • przed 24 czerwca ? we wtorek przed św. Janem

  • po 8 grudnia ? we wtorek po Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Marii Panny

Targi odbywały się co tydzień w poniedziałki i w niedziele. Na targach sprzedawano przede wszystkim produkty rolne: zboża, warzywa, nabiał. Sprzedawano również wyroby miejscowych rzemieślników. W późniejszym okresie targi odbywały się tylko we czwartki a liczbę jarmarków zwiększono do 8: 2 stycznia, 3 lutego, 4 marca, 4 maja, 25 czerwca, 14 września, 2 listopada, 9 grudnia.

4. Towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym, gospodarczym, oświatowym, sportowym
Towarzystwa o charakterze gospodarczym
W Janowie działały towarzystwa kredytowo-oszczędnościowe. W 1901 r. powstało pierwsze Janowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe. Drugim towarzystwem działającym Janowie było Janowsko-Biłgorajskie Towarzystwo Oszczędnościowe (1913 r.).
W 1908 r. powstało Janowskie Towarzystwo Konsumenckie, które zaopatrywało członków w potrzebne towary.
W 1905 r. postało kółko gospodarczo-rolne, którego celem było propagowanie nowych metod upraw ziemi oraz hodowli.
W 1907 r. założono w Janowie browar ? Janowski Browar Udziałowy.
W 1926 r. działał w Janowie Związek Zawodowy Robotników i Robotnic Przemysłu Skórzanego w Rzeczypospolitej Polskiej. Istniały również Związek Zawodowy Robotników i Robotnic Przemysłu Odzieżowego, a także Związek Rzemieślników Żydowskich w Polsce.
 
Towarzystwa o charakterze kulturalno-oświatowym
Przed I wojną światową powstało Koło Polskiej Macierzy Szkolnej. Z jej inicjatywy powstało w Janowie gimnazjum i biblioteka. W Janowie działały również inne biblioteki: ?Rodziny Policyjnej?, Klubu Inteligencji, żydowskiej Organizacji Syjonistycznej, a także robotniczej organizacji ?Kultura?.

Przy szkole powszechnej powstało Towarzystwo Dramatyczne, które wystawiało sztuki teatralne. Założyciel Towarzystwa Dramatycznego, Drzewicki, doprowadził również do powstania Towarzystwa Śpiewaczego ?Echo?. W 1944 r. utworzono Związek Harcerstwa Polskiego.

Inteligencja janowska spotykała się w Klubie Inteligencji, a młodzież w świetlicy Związku Strzeleckiego przy rynku.

Ważną rolę odgrywały również organizacje związane z Kościołem katolickim. W ramach Akcji Katolickiej działały Katolickie Stowarzyszenie Mężów, Towarzystwo Miłosierdzia Chrześcijańskiego i Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży. Akcja katolicka zajmowała się działalnością religijną, charytatywną i kulturalną.

W okresie okupacji (do 1943 r.) na terenie miasta działalność charytatywną prowadziły organizacje: Polski Czerwony Krzyż i Rada Opiekuńcza Powiatowa. Zaopatrywały one najbardziej potrzebujących w ubrania i żywność.

Po wojnie janowska kultura skupiała się wokół kina, a od 1961 r. wokół nowego Domu Kultury. Prezentowano tam filmy, grano koncerty, przedstawiano widowiska, akademie, wystawy. Od 1984 r. istniało Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Janowskiej, a od 1985 r. Muzeum Regionalne.

Utworzono również Dom Dziecka i Dom Pomocy Społecznej.

Pierwsze niezależne pismo Janowa powstało w 1989 r. ? ?Nieobojętni?. Później pojawiły się gazety: ?Głos Janowa?, ?Ziemia Janowska? i ?Gazeta Janowska? wydawana do dziś.

Towarzystwa o charakterze sportowym
Powojenny sport w Janowie związany był z klubem ?Janowianka?. Trenowano w nim piłkę nożną, tenis stołowy, siatkówkę, zapasy, lekkoatletykę i warcaby. W latach 80. działał również klub piłkarski ?Świt? Ruda. W 1995 r. powstał Janowski Ludowy Klub Sportowy ?Olimp?. ?Janowiankę? reaktywowano w 1949 r., a w latach 80. wybudowano dla niej stadion.
 
5. Szkoły świeckie
30 sierpnia 1864 r. została zatwierdzona przez cara reforma szkolnictwa. Głównym celem reformy było upowszechnienie szkolnictwa elementarnego na wsi oraz rozwój oświaty rządowej dla dziewcząt. Szkoły miały być dwuklasowe a nauczanie miało odbywać się w języku ojczystym. Nauczano religii, pisania, podstawowych działań arytmetycznych, wag i pieniędzy Cesarstwa i Królestwa, śpiewu, robótek ręcznych dla dziewcząt, gospodarstwa rolnego i domowego, itp. Janowską szkołę elementarną utrzymywano ze składek mieszkańców.

Do 1845 r. szkoła mieściła się w jednym z budynków podominikańskich, następnie przeniesiono ją do innego budynku, gdzie warunki nauczania były utrudnione. W marcu 1868 r. szkoła otrzymała jeden z budynków przekazany przez Ordynację Zamojską. W nowym miejscu znajdowała się szkoła elementarna, przekształcona ok. 1882 r. w szkołę dwuklasową.

W 1913 r. dzięki działalności Polskiej Macierzy Szkolnej powstało czteroklasowe Gimnazjum. W latach 30. utworzono w Janowie dwie szkoły powszechne siedmioklasowe ? męską i żeńską. W 1934 r. do szkoły męskiej uczęszczało 510 chłopców a nauczało 8 nauczycieli. Budowę nowej szkoły, która miała rozwiązać problemy lokalowe, rozpoczęto w 1930 r.

W 1925 r. w mieście została utworzona Zawodowa Szkoła Dokształcająca, którą jednak zamknięto w 1932 r.

Po wojnie w Janowie działały 2 szkoły podstawowe, szkoła zawodowa i liceum. Od 1964 r. działało Technikum Ekonomiczne, przekształcone w 1973 r. w Liceum Medyczne Pielęgniarstwa. Od 1969 r. istnieje również Zasadnicza Szkoła Leśna.

6. Partie i organizacje patriotyczne
Po odzyskaniu niepodległości w Janowie powstał Komitet Obrony Narodowej. Najsilniejszymi ugrupowaniami politycznymi były Narodowa Demokracja i PSL ?Wyzwolenie?. Janowski oddział PSL ?Wyzwolenie? opierał się przede wszystkim na członkach sejmiku oraz na pracownikach państwowych. Endecja opierała się natomiast na pracującej inteligencji, ziemiaństwie i duchowieństwie.

Wokół powstałego w konspiracji Obozu Wielkiej Polski zorganizowało się koło Związku Młodzieży Narodowej. W Janowie rozwijały się również organizacje komunistyczne. Działały tu: Komunistyczna Partia Polski, Komunistyczny Związek Młodzieży polskiej i MOPR. Janowscy komuniści planowali obalenie siłą państwa polskiego. W nocy z 22/23 lipca planowano wymordować policjantów, zdemolować posterunki i urzędy pocztowo-telegraficzne, zdobyć koszary 24. Pułku Ułanów i opanować więzienie. Do planowanej akcji jednak nie doszło.

W czasie wojny na terenie Janowa działalność prowadziły organizacje konspiracyjne. Włączyły się w nie przede wszystkim inteligencja oraz młodzież. Miejscowa placówka AK odrodziła się dopiero w 1943 r.

Na terenie miasta znaczną popularnością cieszyło się Stronnictwo Narodowe oraz Narodowe Siły Zbrojne.

Po wojnie publiczne życie polityczne zamarło: rządy sprawowała autokratyczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza oraz Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne.

IV. URBANISTYKA
1. Dane ogólne
Janów uzyskał prawa miejskie w 1640 r. jako miasto leżące w woj. lubelskim, w powiecie janowskim. Stanowiło ono siedzibę gminy miejsko-wiejskiej Janów. Gmina Janów Lubelski zajmuje ogółem powierzchnię 17 82 km2. Liczba ludności w samym Janowie wynosi 12372 osób.
 
2. Powstanie i główne fazy rozwoju
Miasto zostało założone na południowo-zachodnim terenie od wsi Biała. Pod budowę miasta wybrano teren leżący na granicach Wyżyny Lubelskiej i Kotliny Sandomierskiej. Znajdująca się w pobliży rzeka Biała często wylewała i wyrządzała mieszkańcom różne szkody.

Miasto miało kwadratowy zarys granic a otoczone było obszernymi działkami ogrodowymi. Centrum miasta stanowił Rynek. W jego zachodniej części usytuowany został kościół i klasztor Dominikanów. W 1 poł. XIX w. wybrukowano Rynek, który otoczono murowanymi domami. W 1824 r. założono park miejski i wzniesiono pomnik ku czci Tadeusza Kościuszki. W 1834 r. na gruntach ordynackich powstało przemysłowe Nowe Miasto. Nową dzielnicę stanowiło również Przedmieście Zaolszynie.

W 1865 r. miasto obejmowało obszar 144 mórg pod zabudową oraz 1880 mórg gruntów położonych za miastem. Brukowany był Rynek oraz ulice Bialska i Zamojska. W tym czasie do najważniejszych zabudowań należały: gmach rządowy, w którym mieścił się Sąd Poprawczy Wydziału Zamojskiego i dom przesłuchań. Miasto posiadało 2 hotele oraz 4 domy zajezdne. W 1827 r. ukończono budowę zespołu więziennego, przy którym znajdował się szpital więzienny. Szpital dla całej ludności miejskiej powstał w 1879 r.

Liczba domów w Janowie

ok

Liczba domów

 

Drewniane

Murowane

Razem

1857

542

25

567

1860

456

26

482

1887

355

67

422

1899

402

79

48
 
V. ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY
1. Wykaz zabytków
  • Kościół pw. św. Jana Chrzciciela

Murowany, trójnawowy, bazylikowy. Prezbiterium pochodzi z lat 1694-1700, nawa z lat 1715-1720 ? przebudowane w latach 1910-1913. Wewnątrz wyposażenie głównie rokokowe. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej Łaskawej, który jest kopią wizerunku z kościoła Santa Maria Maggiore z Rzymu. Początki kultu obrazu związane są z objawieniami, które miały miejsce w okolicznych wsiach w latach 1645-1646.

  • Murowany klasztor (obecnie plebania) z lat 1715-1720, przebudowany w 1774 r. i w poł. XIX w. W krużgankach znajduje się zespół szesnastu olejnych obrazów z XVIII w.

  • Murowana kaplica Objawienia z 2 poł. XVIII w.

  • Brama-dzwonnica z 1 poł. XVIII w.

  • Dawne budynki sądu i więzienia z lat 1825-1827 wg projektu Wacława Ritschela (obecnie w części pomieszczeń znajduje się Muzeum Regionalne)

  • Cmentarz żydowski

VI. ŹRÓDŁA
1. Opracowania
Glinka T., Walenciak A., Walenciak P., Małopolska północno-wschodnia. Przewodnik, Warszawa 2000.
Baranowski Z., Nazarewicz B., Łukasiewicz J. (red.), Janów Lubelski 1640-2000, Janów Lubelski 2000.
Koprukowniak A. (red.), Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795-1918, Lublin 2000.
 
2. Źródła internetowe
http://pl.wikipedia.org/wiki/Jan%C3%B3w_Lubelski#XX_w.
http://www.sanktjanow.sandomierz.opoka.org.pl/sanktuarium/sank_hist.htm

 

Opracowała Aleksandra Duź


 

 



Janów Lubelski, Józefów Biłgorajski, Tyszowce, Frampol, Turobin, Biłgoraj, Bychawa, Goraj, Kraśnik, Krzeszów, Spis zabytków wielokulturowych na Lubelszczyźnie,

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: