UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Bądź Odkrywcą Pamięci > Materiały edukacyjne > Cmentarz jako tekst kultury > Cmentarz żydowski > Sztuka nagrobna
Epitafia

Epitafia posiadają kilka zasadniczych elementów:

1. STAŁY ELEMENT POCZĄTKOWY występujący na wszystkich nagrobkach składa się z dwu liter będących skrótem utworzonym od dwu wyrazów mających trzy różne znaczenia: - tu jest pogrzebany, - tu jest pochowany, - tu spoczywa, zwyczajowo tłumaczone na „tu spoczywa, tu spoczął. Element ten umieszczany jest bądź na naczółku, bądź pośrodku macewy lub jako incipit pierwszego rządku. Często wykonany jest większymi, ozdobnymi literami lub włączony do symbolicznych elementów zdobniczych. Jedynie w nielicznych wypadkach poprzedza go inny tekst, np. data śmierci i nazwisko czy pojedyncze słowa lamentacji: biada!, lub pochwały. Właściwa część inskrypcji miewa różną długość: od 5 do 22 wierszy. Poszczególne jej części (informacyjna, lamentacje i laudacje) nie mają stałego miejsca i mogą być zapisane jako wersy początkowe, końcowe czy środkowe.

2. CZĘŚĆ INFORMACYJNA zawiera imiona zmarłego, nazwisko, dane dotyczące ojca, u kobiet męża, miejsce pochodzenia, nazwy zajmowanych stanowisk, tytuły napisanych utworów, pochodzenie, daty śmierci i pogrzebu. Najważniejszą informacją przekazaną w inskrypcji jest imię (imiona czy także nazwisko), dlatego jest ono zazwyczaj wyróżnione kształtem liter, ich wielkością czy kolorem polichromii. Umieszczane zwykle bywa w oddzielnej linijce tekstu.
Bardziej wyszukaną metodą wyróżnienia danych o zmarłym jest akrostych. Użyte w zapisie litery rozmieszczane są w jednym lub kilku rządkach i odróżniają się wielkością, kolorem lub charakterystycznym znaczkiem. Czasami akrostych tworzą pierwsze litery kolejnych rządków. Zazwyczaj jest to powtórzenie imienia zapisanego już w normalnej formie graficznej. Dzięki takim zapisom udało się niejednokrotnie odczytać z uszkodzonych macew imię zmarłego lub ustalić liczbę brakujących rządków (np. imię kobiece Glikchie). Akrostych jest więc urozmaiceniem i wzbogaceniem tekstu macewy. (...)
Bezpośrednio po imieniu (lub nazwisku) wymienia się imię ojca oraz nagrobkach kobiecych dane o mężu zmarłej. Imiona te uzupełnia skrótowa informacja, czy dana osoba jeszcze żyje (- oby świecił dalej swym światłem), czy zmarła (- niech spoczywa w pokoju, - błogosławionej pamięci, - błogosławionej pamięci sprawiedliwego). Rzadziej spotykamy przy imieniu zmarłego lub imieniu jego ojca nazwę miejscowości, z której pochodzili. Informacje o pełnionych godnościach i przynależności do organizacji zamieszczane są także w tej części epitafium, np. - przewodniczący sądu świętej gminy Kalisz, - parnas (starszy gminy), - chawer Bikur cholim (Towarzystwo opieki nad chorym) czy: „...pełnił służbę gabaja i trębacza".
Większość imion uzupełniona jest nazwiskami, których obowiązkowe przyjęcie nakładały na Żydów dekrety z XVIII-XIX wieku. (...) W trakcie tłumaczenia wiele kłopotu sprawia prawidłowe odczytanie zarówno imienia, jak i nazwiska. Różnorodność tych pierwszych, ich zdrobniałe i zniekształcone formy utrudniają ustalenie, czy przyjęte tłumaczenie ma formę brzmiącą identycznie z oryginalną. Pewną pomocą był dla mnie „Spis imion żydowskich sporządzony na wniosek Zarządu Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie, w celu uporządkowania imion żydowskich" z r. 1928. (...) Oprócz nazwiska spotykamy przy imieniu zmarłego lub imieniu jego ojca terminy: ha-kohen, ha-lewi lub: kohen, lewi), które uznałam za określenie pochodzenia z rodu kapłanów lub lewitów, a nie za nazwisko.
Niejednokrotnie symbolika płaskorzeźby zdobiącej macewę związana jest z imieniem zmarłego. Rysunek jelenia obrazuje zazwyczaj imię Cwi lub Naftali, jest to biblijny symbol pokolenia Naftalego (Rdz 49, 21: „Naftali łanią na wolności"). Częstym zjawiskiem jest zamieszczanie równocześnie dwu form imienia: w brzmieniu hebrajskim i zdrobniałego, np.Menachem Mendel, Natan Nate, Chenoch Henich lub łączenia imienia hebrajskiego z jego obcojęzycznym odpowiednikiem np. Cwi Hirsz, Zew Wolf. Imię często jest poprzedzone jednym z niżej wymienionych skrótów:
• nasz nauczyciel i rabin, mistrz, rabi
• nasz nauczyciel i mistrz
• czcigodne jego imię
• wielka światłość
• rabi, pan
• pan, pani
• oto ten zaiste
Bardzo ważnym elementem części informacyjnej jest data śmierci podająca rok, miesiąc i dzień lub także dzień tygodnia, dzień pogrzebu czy nawet nazwę święta, w które dana osoba zmarła. Doniosłość tej informacji sprawia, że jest umieszczana w miejscu bardzo czytelnym dla odbiorcy - na końcu epigramu - pisana zazwyczaj większymi literami lub wyodrębniona kolorem.
Rok śmierci zapisywano w formie skróconej (bez podawania tysiącleci), co tylko niekiedy opatrywano stosownym skrótem. Cyfra ta poprzedzana bywa wyrazem - rok, lub jego skrótem.
Przed nazwą miesiąca można spotkać określenie - miesiąc bądź jeden ze skrótów od tej nazwy. Przy miesiącu (aw) występuje wyraz (menachem). (...) Nazwę miesiąca poprzedza także cyfra określająca dokładnie dzień zgonu, czasami zapisywana słownie. Spotykamy także określenie dnia tygodnia zapisane cyfrą - niedziela, lub słownie: (jom riszon) - niedziela. Występuje niekiedy określenie (erew szabat - wieczór szabatu) często zapisywane skrótem (erew szabat, erew szabat kodesz), sama nazwa szabat (szabat kodesz) czy też - w noc szabatu, wreszcie skrót (mocaej szabat kodesz) - wieczorem po szabacie. Przy informacji o dniu śmierci podaje się także dzienną datę pogrzebu, jeśli odbył się dnia następnego (a nie tego samego), co zapisywano bądź cyfrą, bądź słowami - pogrzebany nazajutrz . Jeśli śmierć i pogrzeb (a tak bywało zazwyczaj) były tego samego dnia, posługiwano się skrótowym zapisem: - zmarł i został pogrzebany. Występuje, chociaż rzadko, także skrót: (be szem tow) - [zmarł] w dobrym imieniu. Wiek nieboszczyka podawany jest przy dacie śmierci lub przy nazwisku i zapisywany następująco: - mający (mająca)... lat (zmarł w wieku... lat).
Jeśli zachodziła zbieżność dnia śmierci z jakimś świętem, umieszczano także jego nazwę przy roku śmierci, pomijając datę miesięczną. Najczęściej spotykane nazwy świąt to: Pesach, Sukkot, Rosz Chodesz, skrótowo zapisywane, Rosz ha-szana.

3. LAUDACJE - część inskrypcji zawierająca pochwały zmarłego - zamieszczano zwykle w początkowej lub środkowej części tekstu, wyjątkowo na naczółku przed nazwiskiem i literami, np. „bogobojność jest jej skarbem", oraz „kobieta bogobojna i czcigodna". Najczęściej chwalono u mężczyzn pracowitość, prawość, bogobojność, skromność, zacność, dobroczynność. Stosowane są także powszechnie tytuły: nasz nauczyciel, rabin i mistrz, czcigodny rabin, głowa wygnania, gaon, korona naszej głowy. Na macewach kobiet wychwala się ich cnotliwość, szlachetność, matczyną troskę, dzielność, bogobojność, dobroczynność. Oto najciekawsze przykłady laudacji:
Nagrobki kobiet
• Kobieta poważana, biednych wspierała ofiarami
• Do biednych wyciągała pomocne ręce
• Kobieta cnotliwa
• Dzielna niewiasta, bogobojna, całe życie szła drogą sprawiedliwości
• Zostawiła wielkie żniwo uczynków
• Wiele czasu poświęcała dobroczynności, utrzymywała biednych na leżycie karmiła ich, potrzebującym pomagała
• Potwierdzonej szlachetności ducha
• Na czas zapalała świece świętego szabatu
• Źrenica duszy, miłosierna matka dla wdów, pomocna sierotom
• Dziewica prawa i słynna
• Róża Szaronu
• Potwierdzonej miary zacności
• Pięknego ducha i szczodrego [serca], dobra dla biednych i ubogich
• Jej serce było pełne nieskazitelności i czystości, z wybitnego rodu o starodawnym rodowodzie, jej przodkowie byli znanej sławy i chwały
• Dobro gromadziła w dniach swej młodości, synów wychowała w znajomości Tory
• Jej dusza wybrała czystość, swych synów prowadziła tylko prawą drogą
• Korona swego męża i wspaniałość jej synów
• Do biednych wyciągała swą dłoń i ręce kierowała do nędzarzy

Nagrobki mężczyzn
• Jego rady będą polecane wszystkim sprawiedliwym, wierny przyjaciel
• Godny westchnienia
• Prawy, uczciwy, pracowity, zacny, chodził drogą sprawiedliwości i prawdy, pracowity, bogobojny, drogi, szanowany, z rodu największych gaonów
• Poważający ojca i matkę
• Chodzący prostą drogą, zajmujący się Torą
• Czyste sąjego ręce i serce
• Człowiek pracujący uczciwie, wieczorem i rankiem chodził do synagogi modlić się w minianie
• Jego prawość należy obwieścić światu
• Człowiek pięknego ducha, znakomity uczony, prawdziwie bogobojnym
• Jego ręce nie związały się z nieczystością
• Jego synowie podążali drogą moralności i Tory, wdowę i sierotę wspierały jego ręce, był proszony do jesziwy
• Pozostawił synowi wnuków uczonych w Torze
• Korona naszej głowy
• Chluba naszego rodu
• Jego dusza wybrała czystość, swych synów prowadził tylko prawą drogą
• Nie dopuszczał do wiary obcego życia, był godnym chwały, jego dusza jest w niebie, tylko błogosławiona pamięć po nim jest wśród żywych

4. LAMENTACJE - słowa bólu po utracie najbliższych, przybierały nieraz bardzo piękną i wyszukaną formę. Posługiwano się porównaniami, powtórzeniami, a nawet rymowanymi strofami poetyckimi w celu oddania doniosłości poniesionej straty. Zajmują zazwyczaj środkową część inskrypcji, chociaż krótkie słowa rozpaczy spotykamy także na samej górze macewy, np. - biada!, - Ach biada. Jako przykłady dużej różnorodności w wyrażaniu lamentacji mogą służyć poniższe przykłady:
• Ich łzy będą zwilżały ziemię, w której są jej prochy
• Ach biada! krzyczeli za nią jej synowie
• Jej dusza spoczywa w raju, w pokoju odpoczywa na swoim łożu
• Nadeszła śmierć naszej mądrości i odeszła od nas nasza wierność,
• Wzgardziła obfitością naszych pieniędzy
• Biada! płakali wszyscy, którzy byli jej przyjaciółmi
• Boleść, wszyscy sprzeciwiają się temu, sieroty twoje gorzko wołają i głos swój wznoszą
• Ze studni będzie wołał głos lamentu
• W jednej chwili została zniszczona jak ogród, zgasła nagle jak świeca
• Będą płakać i lamentować, pozostanie po niej padół łez
• Jej ciało zamieniło się w proch, jej dusza poszła do nieba
• Biada! Łzy wyczerpały się w naszych oczach
• Głos lamentu nad duszą naszej matki, którą zabrała śmierć
• Gorzki lament, pamięć o nim nie odstąpi od nas szybko, wszyscy przepełnieni są na wieki gniewem
• Głos lamentu w ciszy
• Wezwano opłakujących i odmieni ją płacz
• Płacz i lament, zawodzenie jej męża i dzieci
• Gorycz szlocha do Boga, sieroty, nie wypatrujcie swej matki, która została zabrana w środku swych dni
• Biada nam, ponieważ odeszła nasza główna korona i tarcza, uniesiona została nasza chluba
• Głos żalu i opłakiwania, obudziła się gorycz, ponieważ zgasło światło dni jej młodości
• Wielka radość zniknęła z serc sierot, pomagała nędzarzom, biednym i ubogim
• Rozdarła śmierć piękną lilię, nagle zerwana, odeszła od nas korona naszej głowy
• Ciemność wyprzedziła jego światło, [zanim] zaświeciło jego słońce
• Nadeszła śmierć i zerwała sznur twego jasnego życia

Warto zwrócić uwagę na liczne, bardzo piękne opisy odejścia osoby bliskiej:
• Opuściła świat
• Odeszła na zawsze w chwale
• Zapadł na nią zmrok
• Jej dusza odpoczywa w raju
• Opuścił nas na wieczny odpoczynek
• Jej dusza uniosła się do swego źródła
• Oto jest w ukryciu Boskiego tchnienia aż do zmartwychwstania
• Do Tronu Bożego została uniesiona jej dusza
• Bóg zabrał go na miejsce spoczynku
• Wzniosła się do Tamtego Świata
• Skończone są dni jej życia

Spotykamy także wersety mówiące o życiu osobistym pochowanych:
• Nie pozostawiła za sobą korzeni i gałęzi
• Dni swe ofiarowała swej młodości
• Zmarł w starości, w podeszłym wieku
• Prędko zostało rozstrzygnięte życie Menachema
• Odszedł w sile wieku
• Nie zdążył potroić lat
• Jej lata zostały odcięte z powodu cierpienia
• Cierpiał za życia
• Nie zdążyła wychować synów

5. STAŁY ELEMENT KOŃCOWY - tak jak stały element początkowo występuje na wszystkich nagrobkach. Zapisywany jest skrótowo literami - Niech jego dusza będzie włączona w wieniec wiecznego życia. Formuła pochodzi z I Księgi Samuela (25, 29): „Jeśli natomiast ktoś powstanie, aby cię prześladować i czyhać na twe życie, niech dusza pana mojego będzie dobrze zamknięta w woreczku życia u pana Boga twojego". Formuła ta występuje na nagrobkach żydowskich już w starożytności, a w Polsce na XVI-wiecznych macewach z Lublina i Krakowa. Jej powszechność związana jest z włączeniem do modlitw liturgii pogrzebowej.


Źródło:

Iwona Brzewska, Warszawa, Hebrajskie inskrypcje nagrobne na macewach z dawnego cmentarza w Turku w: Cmentarze żydowski. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce pod redakcją Jerzego Woronczaka, t.2, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1995




 

 



Epitafia, Symbolika macew,

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: