Dzielnice Lublina - Wieniawa
We mgle nie słychać kroków, które zbliżają
wędrowca ku miastu rodzinnemu. Ścieżyny pol-
ne pęcznieją, nabrzmiewają w drogi, a te znów
rozlewają się szeroko wśród falistych pól.
 Szosa się toczy. Zrywający się wiatr szumiw kłosach. Północ niedaleko, a jeszcze ktoś
wodę ze studni ciągnie. Żuraw słychać. Jesz-
cze wiejsko tu. Jeszcze wiejsko. Księżyc goni
wśród chmur. Mgła rzednie. Wędrowcze, oto
już kręte uliczki starego przedmieścia. Wie-
niawy. Dawniej, gdy winnice opinały te wzgó-
rza, nazywano je: Winiawa. Idąc dziś mię-
dzy cieniami ruder i zapadłych w ziemię do-
mostw myślisz, wędrowcze, o tym tylko, że
miasto kochane już cię ogarnia i tuli.
WIENIAWA
|
GALERIE ZDJĘĆ |
Mapy i plany Wieniawy
>>>kliknij na zdjęcie
|
Zdjęcia archiwalne
>>> kliknij na zdjęcie
|
Zdjęcia współczesne
>>> kliknij na zdjęcie
| Dzielnica Lublina znajdująca się w północno-zachodniej części miasta. Pierwotnie wieś należąca między innymi do rodzin Lubomelskich, Tarłów, Leszczyńskich, następnie miasteczko, w 1916 roku włączone w administracyjny obszar miasta Lublina.
Nazwa Wieniawa pochodzi od herbu rodziny Leszczyńskich. Łączenie nazwy z winnicami lub składami wina nie znajduje uzasadnienia.
Na Wieniawę od wschodu prowadziły ulice: Czechowska, Stanisława Leszczyńskiego, od południa - aleja Długosza, od północy zaś ulica Snopkowska.
BIBLIOTEKA MULTIMEDIÓW
dotycząca Wieniawy:
>>> 21 książek i artykułów w Bibliotece
między innymi:
Stanisława Krzesińskiego "Dwa wrażenia
czyli Lublin jakim był w 1827 roku i jakim jest w 1877 roku"
artykuł Wojciecha Witkowskiego "Podlubelska Wieniawa"
>>> 70 materiałów ikonograficznych
między innymi:
rysunki Karla Richarda Henkera
mapy Wieniawy
zdjęcia przedstawiające zabudowę Wieniawy
>>> 11 fragmentów historii mówionych
między innymi:
wspomnienie Marka Wyszkowskiego
wspomnienie Mosze Handelsmana
KALENDARIUM WIENIAWY XVI wiek – grunty Wieniawy należą do rodziny Lubomelskich
1598 – Wieniawę kupuje lekarz Wojciech Oczko
1612 – Wieniawę kupują Leszczyńscy
lata 40. XVII wieku – Wieniawę kupują Gorajscy
1660 - Wieniawa jako jurydyka miejska, sytuacja trwa do XVIII wieku
1667 – właścicielem jest Teodor Suchodolski
1768 - miasteczko prywatne Andrzeja Tarły
1823 – powstaje trakt warszawski, Wieniawa traci na znaczeniu
1826 - miasto rządowe
1869 – utrata praw miejskich, Wieniawa staje się osadą wchodzącą w skład gminy Konopnica
1916 – dzielnica Lublina
1940 - zniszczenie zabudowy dzielnicy przez Nazistów
HISTORIA WIENIAWY
Historia Wieniawy sięga XV wieku. W 1455 roku posiadaczami tych terenów, w tym czasie ogrodów byli Jan i Jakub Krejdlarowie. W XVI wieku ogrody i folwark przeszły w ręce Lubomelskich, a po nich Wieniawa stała się własnością Wojciecha Oczki, doktora medycyny i sekretarza królewskiego. W XVII wieku obszerne łany Lubomelskich przeszły w posiadanie Leszczyńskich herbu „Wieniawa”, potem zaś Gorajskich.
W 1660 roku Wieniawa występuje jako jurydyka szlachecka (nie podlegająca władzy miasta), licząca 60 domów. Miasto walczyło długo ale bezskutecznie o zniesienie jurydyki. W 1768 roku sejm uznał Wieniawę, której właścicielem był wtedy Andrzej Tarło, za dobra ziemskie. W 1826 roku prywatne miasteczko Wieniawa sprzedane zostało rządowi przez Potockiego. W 1916 roku Wieniawa została włączona w obszar Lublina.
GMINA ŻYDOWSKA
Kiedy w roku 1918 Majer Bałaban, znany historyk Żydów polskich, oglądał Wieniawę, tak napisał o niej:
Wieniawa robi wrażenie wsi ze swymi małymi, parterowymi domkami, z
gankami stojącymi w ogrodach i ze studniami, zupełnie nie czuje się, iż
jest to tak stara osada i to w pobliżu dużego miasta.
Jedynym monumentalnym obiektem była wtedy bóżnica żydowska, wystawiona na niewielkim wzniesieniu, na wschód od Rynku, wybudowana w początkach XIX wieku. Synagoga posiadała charakterystyczną klasycystyczną fasadę; cztery pilastry dzielące elewację na przęsła podtrzymywały belkowanie, trójkątny fronton zwieńczony był schodkowo. Do jednonawowego wnętrza wchodziło się przez przedsionek, w którym umieszczony był babiniec.  Z Wieniawą związana jest jedna z najważniejszych dla lubelskiej społeczności żydowskiej postaci – Widzący z Lublina – Jakub Icchak Horowitz, jeden z najsłynniejszych chasydów polskich.
Przybył na Wieniawę i założył tam swój pierwszy dwór. Następnie przeniósł się na Podzamcze do kamienicy przy ulicy Szerokiej 28. Dzięki postaci Widzącego miasteczko przeżyło „swoje 5 minut” w dziejach chasydyzmu w Polsce.
W okresie II wojny światowej społeczność żydowska zamieszkująca Wieniawę miała obowiązek przenieść się do getta na Podzamczu. Obszar Wienawy funkcjonował do 1940 roku i bezpośrednio sąsiadował z dzielnicą niemiecką. Na terenie Wieniawy zaczęto budować stadion sportowy dla SS. Stadion budowali Żydzi z getta na Podzamczu w ramach funkcjonowania obozu pracy Sportplatz.
Na terenie Wieniawy, przy ul. Ogródkowej, w dawnej fabryce kosmetyków Romana Hendla znajdował się drugi obóz pracy wytwarzający kosmetyki. W 1942 roku Naziści zaczęli wysiedlenia ludności chrześcijańskiej. Następnie rozpoczęto niszczenie dzielnicy.
PRZESTRZEŃ DZIELNICY Szczegółowe informacje o Wieniawie i jej zabudowie pojawiają się w XVIII i XIX wieku. Miasteczko charakteryzowało się zabudową głównie drewnianą, z murowaną synagogą i budynkiem magistratu przy ul. Leszczyńskiego 50.
W 1821 roku w „Opisie miasta Wieniawy” czytamy: Miasto było niezabrukowane, wygląd miało ubogi (…) ani wzrasta ani upada bo zawsze w jednym zostaje stanie. Wieniawa miała wtedy 578 mieszkańców, liczba domów wynosiła 71. 80% społeczności stanowili Żydzi, którzy trudnili się garbarstwem i szynkarstwem.  Na terenie Wieniawy odbywały się 4 jarmarki rocznie.
Siedem lat później - w 1828 roku - Wieniawa miała już 675 mieszkańców, liczba domów wynosiła 75 domów drewnianych. Jedynym budynkiem murowanym była wspomniana wyżej synagoga.
Miasteczko rozwijało się stopniowo. W 1869 roku Wieniawa miała 1642 mieszkańców, 4 szynki, 2 fabryki oleju i octu. W latach 80-te XIX wieku na terenie Wieniawy funkcjonowała fabryka pomp i imadeł Kuczyńskiego, dwie garbarnie, fabryka octu, olejarnia, rzeźnia, jeden sklep winny. Natomiast w 1905 roku 5592 mieszkańców w tym 3879 Żydów.
Wieniawa była do końca XVIII wieku miasteczkiem o ukształtowanej urbanistyce z zabudową uformowaną wokół rynku, od którego dochodziły cztery drogi. Jedna z nich przebiegła w pobliżu dawnej szubienicy (obecnie aleja Długosza) i łączyła miasteczko z Lublinem oraz południowymi terenami podmiejskimi. Została wybrukowana w 1841 roku. Druga droga wiążąca Wieniawę z miastem biegła jarem poprzez pola dominikańskie, zajęte później pod park publiczny zw. Ogrodem Saskim, z trzecią drogą która prowadziła również do miasta w części pokrywa się dolny bieg obecnej ul. Leszczyńskiego. Czwarty wlot Rynku tworzyła droga łącząca Wieniawę z traktem wiodącym w kierunku Snopkowa oraz Kurowa (ob. ulica Snopkowska).
Centrum dzielnicy był Rynek zwany Wieniawskim, obok niego znajdowało się ciasne przejście - Zaułek. Ulice: Dawna, Ogródkowa i Przy Stawie formowały układ przestrzenny terenu. Zabudowa była w dużej części drewniana. Granicą północną obecnej dzielnicy jest rzeka Czechówka, zachodnią i południową ul. Leszczyńskiego i Długosza.
Historyczne granice Wieniawy od południa sięgały aż po teren Rur, tj. obszarów położonych na południe od Al. Racławickich. Stara zabudowa dawnego miasteczka Wieniawy, przeważnie drewniana, o charakterze małomiasteczkowym.
Z "Katalogu zasobów kulturowych miasta Lublina"
Archeologia:
| 1. |
Lublin, Wieniawa |
skarb monet |
czasy nowożytne (od poł. XVI w.) |
| 2. |
Lublin, Wieniawa |
moneta |
czasy nowożytne |
| 3. |
Lublin, Wieniawa |
ślady osadnictwa |
okres wpływów rzymskich (pocz. n.e.- 375r. n.e.) /nieokreślone kulturowo |
| 4. |
Lublin, Wieniawa |
osada |
wczesne średniowiecze (VI/VII w.n.e.- poł. XIII w.) |
| 5. |
Lublin, Wieniawa |
materiały kamienne i krzemienne, ślady osadnictwa |
nieokreślone kulturowo |
| 6. |
Lublin, Wieniawa |
basteja |
czasy nowożytne |
| 7. |
Lublin, Wieniawa |
zabudowa miejska |
czasy nowożytne |
| 8. |
Lublin, Wieniawa |
ślady osadnictwa |
czasy nowożytne |
| 9. |
Lublin, Wieniawa |
moneta |
czasy nowożytne |
Urbanistyka:
| 1. |
Układ urbanistyczny miasteczka Wieniawa, pierwotna nazwa Winiawa, 1636 - 1866; po 1826 miasteczko rządowe, po 1866 osiedle w gminie Konopnica. |
ULICE I OBIEKTY NA WIENIAWIE
 Ulica Leszczyńskiego
Dawna droga prowadząca przez Lubomelszczyznę - Wieniawę w kierunku Mazowsza. Jako ulica została wykształcona w pocz. XX w. Przebiegała ona w pobliżu nie istniejącego obecnie placu targowego - rynku na Wieniawie.
>>> czytaj więcej o ulicy Leszczyńskiego
Aleja Jana Długosza
Droga ku Wieniawie powstała po wyznaczeniu ostatecznych granic terenu Parku Miejskiego. Przy alei Długosza znajduje się niewielki ośmioboczny budynek nakryty dachem namiotowym, zwany basztą. Na początku XIX w. mieścił się tu magazyn prochu.
>>> czytaj więcej o Alei Jana Długosza
Ulica Lubomelska
W nazwie ulicy przechowane jest określenie terenu "Lubomelszczyzna" dawnego przedmieścia późniejszej Wieniawy. Ulica prowadzi w kierunku Czechowa.
>>> czytaj więcej o ulicy Lubomelskiej Ulica Snopkowska
została w 1916 roku włączona wraz z Wieniawą w obszar miasta.
>>>> czytaj więcej o ulicy Snopkowskiej
Wieniawę oglądaną w 1827 roku tak opisał aktor lubelski Stanisław Krzesiński w książeczce "Dwa wrażenia czyli Lublin jakim był w 1827 roku i jakim jest w 1877 roku": Miasteczko to, przeważnie żydowskie, rozrzucone na wzgórzach, miało swego burmistrza i wszystkie przywileje małomiasteczkowe; były tu targi, odprawiały się jarmarki, parę handelków żydowskich, a mianowicie słynne miodosytnie, którymi pokrzepiali się uczęszczający tu do łaźni, choć brudnej i niechlujnej, jedynej wszakże na cały Lublin.
>>> czytaj całość książeczki "Dwa wrażenia..."
 "Gazeta Lubelska" z 1892 roku:
Widziałem wiele w naszej guberni miasteczek żydowskich, rażących swym brudnym wyglądem, lecz żadne z nich nie wywołało na mnie tak przykrego wrażenia, jak pod Lublinem położona Wieniawa. (...) Nie mówiąc już o nieprzebytych błotach podczas roztopów na wiosnę i w jesieni, bo temu mogłyby zaradzić bruki lub szosy. Do dziś dnia wszelkiego rodzaju nieczystości wylewają i wyrzucają wprost na ulicę, gdzie następuje rozkład i woń, zarażająca powietrze, rozchodzi się po całem miasteczku. Niektóre domy są tak opuszczone, że formalnie grożą ruiną, wiele ze starości zupełnie nie zamieszkałych, inne nie posiadają dachów - słowem Wieniawa robi przykre wrażenie. (...)
Jak nam wyjaśniono, kozy stanowią jedyne bogactwo tutejszych Żydówek, które hodują je i podczas lata przyprowadzają codziennie do Lublina, a wydojone mleko sprzedają po domach jako napój dla słabowitych dzieci. Na początku XX wieku Żydzi na Wieniawie stanowili blisko 70 procent mieszkańców osady i nadal starali się zachować swoją odrębność gminną, chociaż od Lublina oddzielał miasteczko jedynie Ogród Saski. Wtedy też Wieniawa doczekała się wybrukowanej drogi, którą wybudowano tutaj na wniosek dowództwa carskich oddziałów, stacjonujących w Lublinie.
„Głos lubelski” z dnia 19 listopada 1924 roku:
„I znowu z konieczności zająć się musimy jedną z ulic naszego grodu – ulicą Lubomelską (ponoć ta nazwa jest właściwa). Pomijając już fakt, że ulica ta nie posiada zupełnie brukowania przejdziemy do jej najważniejszej obecnie bolączki, a mianowicie do ścieków. Miast jednego głównego bowiem kanału przerzynają ulicę mniejsze lub większe rynsztoki w liczbie dość pokaźnej".
Wieniawa. Miasteczko oddzielną dotąd juryzdykcyję mające, pod względem jednak położenia i zabudowań ściśle z Lublinem połączone. Rozlega się na wzgórzu, zbudowane na gruncie miejskim około roku 1400, na ogrodach do Jana Krydlara mieszczanina Lubelskiego należących Niwa zwanych. W roku 1532 należało do Jana Lubomelskiego. Zamieszkane w większej części przez żydów; ma rynek, kilka ulic, i piękną murowana bóźnicę. Przed laty Wieniawa słynęła z dobrych win. Sadze, iż na tem to miejscu musiały być ogrody winne czyli winnice, a ztąd i nazwisko Wieniawy powstało. O istnieniu w Lublinie winnic przekonywa ugoda z roku 1419 między przywilejami miejskiemi w oryginale zachowana, którą Mikolaj Górecki, winnicę swą dawniej Klosmana, za murami miejskiemi leżącą, z przyległemi czterema domostwami po lewej stronie, Mikołajowi Brandylantemu sprzedaje. Pod Wieniawą na polu dziś w ogrodzie publicznym, znajduje się starożytna szubienica w kształcie baszty wysokiej ośmiobocznej murowana, w ostatnich latach na prochownię zajęta, nade drzwiami jest rok 1595, w przywileju zaś miejskim, jeszcze w roku 1468 wspomniana. Na wierzchu było rusztowanie gdzie za rządów Polskich i Austryjackich wieszano złoczyńców.
>>> czytaj cały przewodnik Zenona Sierpinskiego "Obraz miasta Lublina"
 Na zachód od Lublina nad wielkim stawem Czechówka leży przedmieście Wieniawa (...). Aż do obecnej wojny Wieniawa była osobną gminą miejską o kilkusetletniej historii. Teraz włączona jest do Lublina. Pośród małych drewnianych domków znajduje się tu mały plac, na którym stoi stara, piękna synagoga, przypominająca o dawnej świetności miasteczka (...). Jej dach jest dzisiaj dziurawy, a deszcz i wiatr powoli dopełniają dzieła zniszczenia. Obok synagogi stoi bethamidrasz, a nieco dalej znajduje się cmentarz z prostymi i małymi nagrobkami.
Wieniawa pojawia się we wspomnieniach mieszkańców Lublina. Marek Wyszkowski wspomina na przykład targ na Wieniawie. Szczegółowo o Wieniawie opowiada Mosze Handelsman. Natomiast Zagładę mieszkańców Wieniawy wspomina Jerzy Więch.
Zobacz >>> kolekcję archiwalnych i współczesnych zdjęć Wieniawy
AutoViewer requires JavaScript and the Flash Player. Get Flash here.
Studium historyczno-urbanistyczne do planu szczegółowego śródmieścia Lublina, praca zbiorowa pod red. A. Kurzątkowskiej, Lublin 1969, mps.
Opracowanie: Agnieszka Wiśniewska, Joanna Zętar
kwerenda archiwalna: Tadeusz Przystojecki |
