Czwartek jest jednym z najdawniejszych przedmieść miasta Lublina. Jest to wzgórze położone na północny zachód od Starego Miasta, przy trakcie prowadzącym na Ruś.

Skąd nazwa
Sama nazwa przedmieścia „Czwartek” występuje u Długosza, a więc w połowie XV wieku, ale osiedle na tym wzgórzu jest znacznie starsze i sięga swymi początkami wieku VI lub VII. Udokumentowali to w latach pięćdziesiątych archeolodzy przez wydobycie zarysu kilkunastu wczesnośredniowiecznych półziemiankowych domostw. Dawność tego miejsca potwierdzać ma także - według niektórych historyków - wezwanie znajdującego się na Czwartku kościoła i tradycje jego wybudowania w czasach Mieszka I. Patronem kościoła jest bowiem św. Mikołaj, szczególnie czczony w Kościele Wschodnim, patron kupców i dzieci. Pomimo tych argumentów należy stwierdzić, iż jeśli nazwa Czwartek wzięta została od dnia cotygodniowych targów - co nie ulega wątpliwości - to powstanie tej nazwy nie może mieć zbyt dawnej metryki. Sieć targowa w Polsce - jak wskazują badania historyków - uformowała się w końcu XI wieku i zapewne dopiero w tym czasie osiedle na wzgórzu otrzymało nazwę Czwartek.

Rozwój dzielnicy
Dzięki nadanym funkcjom targowym osiedle rozwijało się pomyślnie. Z czasem jednak, gdy na lubelskich terenach miejskich zaczęły się tworzyć coraz liczniejsze jurydyki - duchowne i świeckie, również na Czwartku, dzięki licznym nadaniom uczynionym przez mieszczan na rzecz świątyni, powstała w połowie XVI wieku jurydyka podległa prebendarzowi kościoła św. Mikołaja. Praktycznie oznaczało to wyłączenie przedmieszczan lubelskich zamieszkujących grunty kościelne na Czwartku spod jurysdykcji Magistratu lubelskiego i poddanie ich władzy prebendarza. Nie było to bez korzyści dla osady, jak to należy sądzić z dokumentów świadczących o jej rozwoju. Według wizytacji z 1603 roku na Czwartku istniały cechy: szewski, piekarski, krawiecki i kuśnierski. Ponadto przy kościele była szkoła w domu murowanym i szpital dla 10 ubogich.

To wyłączenie spod jurysdykcji miejskiej było solą w oku rajców lubelskich. Już w 1570 roku król Zygmunt August w sporze między przedmieszczanami z Czwartku a radą ławą i pospólstwem miasta Lublina wydal dekret, mocą którego zniesione zostały jakieś (quaedam) ich przywileje nadające im jakoby wolność warzenia piwa, miodu i gorzałki oraz sprzedaży tych trunków, jak również małmazji, wszelkich towarów i wiktuałów. Król nakazał także znieść wszystkie słodownie i browary. W 1605 roku król Zygmunt III postanowił, by rzemieślnicy czwartkowscy, w szczególności piekarze, którzy pod bramą miejską pobudowali lawy chlebne, nie uzurpowali sobie prawa do uprawiania rzemiosła poza uprzywilejowanym cechem miejskim.

Przedmieście to można by nazwać także muzykalnym, ponieważ w połowie XVII wieku powstało na Czwartku „Stowarzyszenie, czyli Bractwo Muzyków Różnych Instrumentów Używających” (tak brzmi pełna jego nazwa). Bractwo to, obok obowiązków wynikających z obsługiwania świąt kościelnych, stawiało sobie za cel przestrzeganie przyzwoitości w domach i na zebraniach publicznych. Nie musieli się jednak muzycy zbyt pilnie przykładać do przestrzegania założonych zasad moralnych, skoro w 1721 roku w aktach konsystorskich czytamy, „iż kapela z magistrów muzyki i kilku innych złożona tylko zamieszanie wytwarza w czasie nabożeństw, pogrzebów, procesji itd., a nawet zgorszenie zachowaniem się swoim daje”.
Nie najlepszą sławą cieszyło się przedmieście czwartkowskie już w końcu XVII wieku. Daniel Bratkowski w księdze satyr i fraszek wydanych w 1697 roku pod tytułem Świat po części przejrzany wielokrotnie pisze o Lublinie i nie najlepiej wspomina niewiasty zamieszkałe na Czwartku.

Czwartek jako osiedle otwarte, nie mające swoich własnych umocnień, było wielokrotnie niszczone przez nieprzyjaciół. Tym się zapewne tłumaczy, że na wzgórzu czwartkowym nie zachowała się starsza zabudowa. Dopiero w XIX wieku opuszczone posesje zostały zagospodarowane, pojawiła się tam nowa zabudowa „dworkowa” wolno stojących domków wśród drzew owocowych. W końcu XIX wieku wystawiono kilkanaście tanich piętrowych kamieniczek, zamieszkiwanych z czasem wyłącznie przez ludność żydowską. W okresie okupacji, po wysiedleniach, opuszczone domy uległy szybkiemu zrujnowaniu i po ich rozbiórce wzgórze nabrało odmiennego charakteru.

Z "Katalogu zasobów miasta Lublina"

Archeologia:

Urbanistyka:

ULICA CZWARTEK
W latach pięćdziesiątych (po 1958 r.) zrealizowano tu zespół zabudowań mieszkalnych składający się z 3 budynków 9-kondygnacyjnych i kilku 5-kondygnacyjnych punktowców - według dokumentacji typowej i projektu urbanistycznego arch. Stanisława Króla, z wjazdem do zespołu zabudowań również od ul. Unickiej. W ślad za nowym budownictwem mieszkaniowym rozwinęły się tu usługi. Cały obszar wzgórza Czwartek jest w pewnym stopniu odizolowany od otoczenia ulicami komunikacyjnymi: Lubartowską, Unicką, Podzamczem i al. Tysiąclecia.

ULICA KRZYWA
1. Kościół pod wezwaniem Św. Mikołaja rzekomo fundowany przez Mieszka I w 986 r. Obecny, murowany, pochodzący z XVI w., przebudowany był gruntownie w 1 poł. XVII w. Jednonawowy, z prezbiterium zakańczonym wielobocznie, ma prostą bryłę i ubogi detal architektoniczny. Sklepienia nakrywające wnętrze mają dekorację sztukateryjną - w prezbiterium o układzie prostolinijnym z listew gładkich, w nawie zaś z listew o swobodnym układzie geometrycznym. Wypasażenie wnętrza jest niejednolite. W południową ścianę prezbiterium wmurowana jest płyta nagrobna z alabastrowym popiersiem proboszcza ks. W. Turobojskiego (zm. w 1673 r.), za którego rządów kościół przebudowano. Na terenie dawnego cmentarza, za kościołem, przeprawadzono w latach 1959-1963 badania archeologiczne.

Obiekty sakralne – kościoły i zespoły klasztorne:

Ruchome dobra kultury:

2. Budynek szkolny. Przed 1939 r. było tu Męskie Prywatne Gimnazjum Biskupie - jeden z większych obiektów wybudowanych w okresie międzywojennym według projektu arch. Jerzego Siennickiego (1927-1931 r.)

ULICA SZKOLNA
Dawniej nosiła nazwę św. Mikołaja, a przedtem Kościelnej - od kościoła pod wezwaniem tego świętego. Do czasu wytrasowania traktu lubartowskiego (ul. Lubartowskiej) stanowiła drogę w kierunku Dysa i Lubartowa, stąd jej nazwa: droga do Dysa.

1. Miejska Szkoła Powszechna 1924 r. według projektu arch. Ignacego Kędzierskiego. Budynek rozbudawano w latach pięćdziesiątych.

Budownictwo użyteczności publicznej – uniwersytety, szkoły i budownictwo oświaty:

Literatura

Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1974

Stasiak M., Katalog zasobów miasta Lublina